Një studim i avancuar i udhëhequr nga Chinese Academy of Sciences ofron një analizë të thelluar mbi natyrën, origjinën dhe transformimin e materies organike në Hënë, duke përdorur mostra të tokës hënore (regolitit) të sjella nga dy misionet kineze. Këto mostra përfaqësojnë një burim unik informacioni, sepse Hëna, ndryshe nga Toka, nuk ka procese intensive si tektonika e pllakave, erozioni apo aktivitet biologjik që do të fshinin gjurmët e hershme kimike të sistemit diellor.
Në fazat e hershme të formimit të sistemit diellor, përplasje të shumta me asteroide dhe kometa sollën në sipërfaqet planetare elementë kyç për jetën, si karbon, azot, oksigjen, fosfor dhe squfur. Këto materiale quhen “ekzogjene” sepse vijnë nga jashtë trupit planetar. Në Hënë, këto përbërje janë ruajtur më mirë dhe mund të studiohen për të rindërtuar historinë e tyre kimike.
Për këtë studim, shkencëtarët përdorën një kombinim teknikash shumë të avancuara, përfshirë mikroskopinë elektronike me skanim (SEM), spektroskopinë me shpërndarje energjie (EDS) dhe analizat izotopike me rezolucion shumë të lartë si NanoSIMS. Këto metoda lejuan jo vetëm identifikimin e pranisë së materies organike, por edhe analizimin e strukturës së saj, lidhjeve kimike, grupeve funksionale dhe përbërjes izotopike.
Rezultatet treguan se materia organike në tokën hënore shfaqet në tre forma kryesore: si grimca shumë të vogla të veçuara, si shtresa të holla të ngjitura në sipërfaqen e mineraleve dhe si përfshirje të mbyllura brenda kristaleve minerale. Madhësia e tyre varion nga nënmikrometrike deri në disa mikrometra. Këto materiale shpesh bashkëjetojnë me minerale tipike të regolitit hënor, duke treguar një ndërveprim të ngushtë midis fazave organike dhe inorganike.
Nga pikëpamja kimike, këto përbërje janë kryesisht të përbëra nga karbon, azot dhe oksigjen dhe kanë strukturë amorfe, që do të thotë se nuk janë të organizuara në rrjete kristalore të rregullta si grafiti. Një zbulim i rëndësishëm ishte prania e grupeve funksionale të tipit amide, që janë struktura kimike më komplekse dhe lidhen shpesh me procese kimike më të avancuara. Kjo tregon se materia organike nuk ka mbetur në formën e saj fillestare, por ka pësuar transformime të rëndësishme.
Analiza izotopike e hidrogjenit, karbonit dhe azotit tregoi se këto materiale kanë një përbërje më “të lehtë” (me më shumë izotope të lehta) krahasuar me materialet organike të meteoritëve karbonikë. Ky rezultat është shumë domethënës, sepse sugjeron se pas mbërritjes së tyre në Hënë, këto materiale janë modifikuar nga proceset e ndikimeve. Kur një asteroid ose kometë godet sipërfaqen hënore, energjia e madhe çon në shpërbërjen e materies organike, avullimin e saj dhe më pas rikondensimin në sipërfaqe të tjera minerale. Gjatë këtij cikli ndodhin fraksionime izotopike, që ndryshojnë “firmën” kimike të materialit.
Një tjetër kontribut i rëndësishëm i studimit është identifikimi për herë të parë i efekteve të erës diellore mbi këto materiale organike. Era diellore, e përbërë nga grimca të ngarkuara që vijnë nga Dielli, ndërvepron drejtpërdrejt me sipërfaqen e Hënës, e cila nuk ka atmosferë mbrojtëse. Duke përdorur analiza të thella në shtresa shumë të holla të grimcave, studiuesit zbuluan ndryshime në raportet izotopike të hidrogjenit dhe në raportin H/C pranë sipërfaqes. Këto ndryshime janë një “gjurmë” karakteristike e implantimit të grimcave të erës diellore dhe tregojnë se materia organike është ekspozuar për periudha të gjata ndaj këtij mjedisi të ashpër.
Kjo provë është gjithashtu shumë e rëndësishme për të përjashtuar mundësinë e ndotjes nga Toka, sepse materiali i ndotur nuk do të kishte këto karakteristika të veçanta të krijuara nga ndërveprimi me erën diellore në një mjedis pa atmosferë.
Në përfundim, studimi propozon një model të plotë evolucionar për materien organike në Hënë: fillimisht ajo sillet nga burime ekzogjene si asteroidët dhe kometat, më pas transformohet nga energjia e ndikimeve që e dekompozon dhe e riformon, dhe në fund modifikohet gradualisht nga proceset e “space weathering”, veçanërisht nga era diellore. Ky cikël i vazhdueshëm jep një pasqyrë të qartë të proceseve që kanë ndikuar në materialet organike në sistemin diellor të hershëm.
Këto zbulime kanë rëndësi të madhe jo vetëm për shkencën planetare, por edhe për kuptimin e origjinës së jetës, pasi tregojnë se si përbërësit bazë organikë mund të transportohen, transformohen dhe ruhen në mjedise të ndryshme kozmike.
Detajet e publikimit: Mingtan Dong et al., “Impact-processed nitrogen-bearing organics in Chang’e-5 and Chang’e-6 lunar regolith,” Science Advances, publikuar më 8 prill 2026.
