Imagjinoni një qytet që lulëzoi për mijëra vjet, me rrugë plot punishte, tregje dhe të qeshura fëmijësh, por që mbahet mend për një natë të vetme zjarri. Ky qytet është Troja.
Shumë kohë përpara se epikat e Homerit ta përjetësonin rënien e saj, Troja ishte një vend i jetës së përditshme. Poçarët formësonin enë dhe tasa të destinuara të udhëtonin shumë përtej vetë vendbanimit, duke lëvizur nëpër horizonte të gjera shkëmbimi dhe lidhjeje.
Veglat prej bronzi kumbonin në punishtet e zëna. Tregtarët thërrisnin njëri-tjetrin në treg dhe fëmijët ndiqnin njëri-tjetrin përgjatë shtigjeve të ngrohta nga dielli. Ky ishte pulsi i vërtetë i Trojës — historia që kujtesa historike e ka harruar.
Poemat epike të Homerit të shekullit të vonë VIII p.e.s., Iliada dhe Odisea, ngulitën imazhe të fuqishme në kujtesën kulturore perëndimore: heronj që përplasen, një kalë druri që tërhiqet përmes portave të qytetit, flakë që lëpijnë qiellin e natës. Por ky fund dramatik fsheh një histori shumë më të gjatë dhe shumë më të jashtëzakonshme: shekuj bashkëpunimi të rrënjosur në organizimin e përditshëm shoqëror. Një histori që mund ta quajmë paqja trojane.
Kjo kujtesë selektive nuk është unike për Trojën. Nëpër histori, shembjet spektakolare dominojnë mënyrën se si e imagjinojmë të kaluarën: Roma që digjet në vitin 64 të e.s., Kartagjena e rrafshuar në vitin 146 p.e.s. dhe kryeqyteti aztek Tenoçtitlan që bie në vitin 1521. Katastrofa e papritur është e gjallë dhe e paharrueshme. Puna e ngadaltë dhe e brishtë e ruajtjes së stabilitetit është më e lehtë të anashkalohet.
Paqja trojane nuk ishte mungesë tensionesh apo pabarazish. Ajo ishte aftësia e përditshme për t’i menaxhuar ato pa u shpërbërë shoqëria, kapaciteti për të përthithur presionin përmes bashkëpunimit rutinë, dhe jo përmes ndërhyrjeve dramatike.
Kur katastrofa errëson stabilitetin
Arkeologjia shpesh flet më fort kur diçka shkon keq në mënyrë katastrofike. Zjarret ruajnë gjurmë. Rrënojat ngjiten në tokë si gjurmë qymyri. Paqja, përkundrazi, nuk lë pas një moment të vetëm dramatik ku të ankorohet.
Gjurmët e saj mbijetojnë në të zakonshmen: shtigje të lëmuara nga breza këmbësh; enë të riparuara, të ripërdorura dhe të përdorura për dekada, disa ende me vrimat e shpuara të riparimeve të lashta. Këto mbetje modeste formojnë arkitekturën e vërtetë të stabilitetit afatgjatë.
Troja është një shembull klasik. Arkeologët kanë identifikuar nëntë shtresa kryesore në këtë vend, disa prej të cilave lidhen me riorganizime të mëdha arkitekturore. Por kjo nuk është dëshmi e shkatërrimit. Përkundrazi, ajo pasqyron realitetin e përditshëm të historisë së një vendbanimi: ndërtim, përdorim, mirëmbajtje ose nivelim, rindërtim dhe përsëritje.
Në vend të kësaj, argumentoj se regjistri arkeologjik i Trojës zbulon shekuj vazhdimësie arkitekturore, një banim bregdetar të qëndrueshëm dhe rrjete tregtare që shtriheshin nga Mesopotamia deri në Egje dhe Ballkan — një gjeografi lidhjeje, jo konflikti.
E vetmja dëshmi për shkatërrim vërtet masiv që mund të identifikohet daton rreth vitit 2350 p.e.s. Në sfondin e gjerë arkeologjik, kjo dallohet si një çarje e rrallë dhe e zjarrtë — një episod dramatik brenda një modeli shumë më të gjatë rimëkëmbjeje dhe vazhdimësie.
Pavarësisht nëse u shkaktua nga konflikt, trazira shoqërore apo një aksident, ajo e ndërpreu vetëm për pak kohë vazhdimësinë e gjatë të jetës së përditshme — më shumë se një mijë vjet përpara ngjarjeve që poeti Homeri i përshkruan në tregimin e tij për Luftën e Trojës.
Por çfarë e mbajti Trojën të bashkuar për kaq gjatë? Gjatë mijëvjeçarit të tretë dhe të dytë p.e.s., Troja ishte një qendër bregdetare modeste, por shumë e lidhur, që lulëzonte përmes shkëmbimit, specializimit të zejeve, traditave të përbashkëta materiale dhe lëvizjes së vazhdueshme të ideve dhe mallrave.
Nxitësit e vërtetë të zhvillimit të Trojës ishin familjet, tregtarët dhe zejtarët. Jeta e tyre varej nga koordinimi dhe reciprociteti: menaxhimi i ujit dhe tokës bujqësore, organizimi i prodhimit, sigurimi i burimeve jetike si bronzi dhe negociimi i lëvizjes përgjatë bregdetit. Në terma modernë, paqja ishte punë — e negociuar çdo ditë, e ruajtur kolektivisht dhe kurrë e garantuar.
Kur shfaqeshin krizat, komuniteti përshtatej. Puna riorganizohej, burimet rishpërndaheshin, rutinat përshtateshin. Stabiliteti rikthehej jo përmes forcës, por përmes zgjidhjes kolektive të problemeve të ngulitura në praktikën e përditshme.
Kjo nuk ishte një utopi. Stabiliteti i Trojës kufizohej nga kufijtë mjedisorë, presioni i popullsisë dhe burimet e fundme. Një sezon tregtar i suksesshëm mund të sillte begati; një korrje e dështuar mund t’i vinte shpejt sistemet nën presion. Paqja nuk kishte të bënte me eliminimin e konfliktit, por me përthithjen e presionit pa kolaps.
Nga ana arkeologjike, ky ekuilibër afatgjatë shfaqet si qëndrueshmëri: plane vendbanimesh të ruajtura ndër breza, aftësi të rafinuara dhe të transmetuara, dhe zgjerim gradual nga kështjella drejt asaj që më vonë do të bëhej qyteti i poshtëm. Këto zhvillime vareshin nga negociimi dhe bashkëpunimi, jo nga pushtimi, duke zbuluar mekanizma praktikë të paqes në Epokën e Bronzit.
Pse e kujtojmë luftën
Tregimet favorizojnë këputjen ndaj rutinës. Iliada e Homerit nuk ishte kurrë një rrëfim historik i Epokës së Bronzit, por një reflektim poetik mbi heroizmin, moralin, pushtetin dhe humbjen. Shekujt e gjatë dhe të qetë të bashkëpunimit para dhe pas ishin tepër të largët — dhe tepër të hollë — për t’u dramatizuar.
Arkeologjia moderne shpesh ka ndjekur të njëjtën tërheqje gravitacionale. Gërmimet në Trojë nisën me synimin e qartë për të gjetur fushëbetejën e Luftës së Trojës. Edhe pse studimet shkencore evoluan, historia e luftës vazhdoi të dominojë imagjinatën publike. Lufta ofron një narrativë të qartë. Paqja lë pas kompleksitet.
Rishikimi i Trojës përmes prizmit të paqes zhvendos vëmendjen nga momentet e shkatërrimit drejt shekujve të vazhdimësisë. Arkeologjia tregon se si komunitete pa shtete, ushtri apo ligje të shkruara ruajtën stabilitetin përmes praktikave të përditshme të bashkëpunimit. Ajo që e mbajti Trojën gjallë nuk ishte strategjia madhështore, por puna e heshtur e të jetuarit së bashku, brez pas brezi.
Mrekullia e vërtetë e Trojës nuk ishte mënyra se si ajo ra — por sa gjatë ajo qëndroi. Rimendimi i narrativës së dashur të Luftës së Trojës na kujton se paqja e qëndrueshme nuk ndërtohet në momente dramatike, por përmes përpjekjeve këmbëngulëse dhe krijuese të njerëzve të zakonshëm.
Siguruar nga: The Conversation
