Zinku është një element jetik për shumicën e formave të jetës në Tokë, nga lloje të ndryshme qelizash deri te gjitarët, përfshirë edhe njeriun. Studimet e para mbi rëndësinë e pranisë së zinkut në ushqyerje u shfaqën pas viteve 1960, kur në vitin 1961 u përshkrua për herë të parë mungesa klinike e zinkut tek personat me një dietë të varfër në këtë mineral.
Në fillim, kjo problematikë u lidh me një sëmundje të quajtur “nanizmi ushqimor i adoleshentëve”, dhe shumica e rasteve u regjistruan në atë periudhë në Lindjen e Mesme. Që atëherë, mungesa e zinkut është njohur nga një numër ekspertësh si një problem i rëndësishëm i shëndetit dhe ushqyerjes, veçanërisht në vendet e ashtuquajtura të Botës së Tretë.
Një i rritur ka nevojë për maksimumi 3 gramë zink në ditë. Mbi 60% e kësaj sasie përdoret për mineralizimin e kockave që mbështesin skeletin, 30% për kockat në zonën e nyjeve, ndërsa 10% e mbetur përdoret në proceset metabolike të mëlçisë dhe në strukturën e epidermës.
Gjithashtu, zinku merr pjesë aktive në shumicën e proceseve qelizore dhe luan një rol të rëndësishëm në imunitetin e ndërmjetësuar. Tek gratë shtatzëna, ky mineral është thelbësor për rritjen e fetusit dhe të fëmijës, ndihmon funksionet cerebrale, dhe është po aq jetik për burrat që dëshirojnë të bëhen prindër, pasi kontribuon në pjekurinë dhe lëvizshmërinë e spermatozoideve.
Çfarë është zinku?
Shkurtimisht, zinku është një mineral jetik që duhet të jetë i pranishëm në organizmin e njeriut dhe është i domosdoshëm në veshka, muskuj, prostatë, mëlçi dhe kocka. Zinku gjendet në të gjitha indet dhe lëngjet trupore – në të gjithë organizmin ka një përqendrim deri në 2 gramë zink. Ai merr pjesë në sintezën dhe metabolizmin e karbohidrateve, lipideve, proteinave dhe acideve nukleike.
Lexo edhe për magnezin dhe rëndësinë e tij për organizmin.
Cili është roli i zinkut në organizëm?
Zinku luan një rol të rëndësishëm në strukturën e proteinave dhe të membranave qelizore. Në literaturën mjekësore ekziston koncepti i quajtur “gishtat e zinkut”, i cili i referohet një karakteristike të mitokondrive. Është vërejtur gjithashtu se ulja e përqendrimit të zinkut rrit ndjeshmërinë e membranave ndaj radikaleve të lira. Por roli i tij është shumë më kompleks.
Roli i zinkut në sintezën e insulinës dhe testosteronit
Zinku kontribuon në rregullimin dhe prodhimin e insulinës – hormoni që ul nivelin e sheqerit në gjak. Është një mineral jetik për personat me diabet të tipit I dhe II. Për më tepër, tek burrat, zinku është thelbësor sepse organizmi nuk mund të prodhojë testosteron pa praninë e zinkut.
Forcimi i sistemit imunitar
Organizmi ka nevojë për zink për të aktivizuar qelizat T (limfocitet), të cilat janë pjesë e sistemit imunitar. Këto qeliza jo vetëm rregullojnë përgjigjen imune, por edhe sulmojnë qelizat e infektuara ose kancerogjene, duke mbrojtur organizmin.
Efekti antioksidues
Zinku redukton stresin oksidativ në organizëm duke neutralizuar radikalet e lira. Mungesa e zinkut shoqërohet shpesh me dëmtime të mëdha të shkaktuara nga stresi oksidativ, i cili favorizon sëmundjet dhe dobëson trupin.
Ruajtja e shëndetit të flokëve, thonjve, kockave dhe lëkurës
Zinku është përgjegjës për mirëmbajtjen e shëndetit të flokëve, thonjve, sistemit kockor dhe lëkurës. Ai stimulon rigjenerimin e lëkurës dhe forcon flokët, kockat dhe thonjtë. Personat me mungesë zinku mund të vërejnë flokë të brishtë, thonj të dobët dhe lëkurë të ashpër.
Lehtësimi i disa sëmundjeve të prostatës dhe rasteve të impotencës
Shtimi i marrjes së zinkut mund të ndihmojë në luftimin e impotencës. Studimet tregojnë një lidhje midis marrjes më të lartë të zinkut dhe përmirësimit të funksionit erektil dhe të prostatës.
Rregullimi i ciklit menstrual
Zinku është jetik për gratë, pasi rregullon nivelin e estrogjenit. Ai rritet me rritjen e estrogjenit, duke lehtësuar ovulacionin, dhe bie pas lirimit të vezës. Konsumi i përditshëm i zinkut mund të lehtësojë simptomat menstruale, veçanërisht dhimbjet.
Përshpejtimi i shërimit të plagëve dhe djegieve
Në rastin e plagëve ose djegieve, zinku stimulon enzimat dhe proteinat që mbrojnë lëkurën nga infeksionet, kontrollojnë inflamacionin dhe prodhojnë qeliza të reja për rigjenerim më të shpejtë.
Normalizimi i funksioneve cerebrale
Zinku është thelbësor për zhvillimin e trurit dhe për ruajtjen e funksioneve cerebrale. Ai është i nevojshëm për çlirimin efikas të neurotransmetuesve dhe për ruajtjen e funksioneve njohëse.
Ruajtja e shikimit normal
Zinku gjendet në makulë, pjesë e retinës. Së bashku me vitaminën A, ai ndihmon në prodhimin e melaninës, e cila mbron sytë. Mungesa e zinkut përshpejton degjenerimin makular dhe dëmton shikimin natën.
Përmirësimi i lëvizshmërisë muskulare
Zinku rrit konvertimin e androstenedionit në testosteron, duke përmirësuar funksionin muskulor. Sportistët e performancës kanë nevojë për më shumë zink sesa personat që bëjnë sport rekreativ.
Si ndërvepron zinku me mineralet e tjera në organizëm?
Zinku, si mineral metalik tranzicional, ndërvepron me minerale të tjera si bakri dhe hekuri. Dozat e larta të zinkut (50 mg/ditë për disa javë) mund të ndërhyjnë në metabolizmin e bakrit, duke shkaktuar çrregullime gastrointestinale.
Zinku gjithashtu ndërvepron me hekurin. Doza mbi 65 mg hekur mund të pengojnë përthithjen e zinkut. Kjo është veçanërisht e rëndësishme gjatë shtatzënisë dhe laktacionit.
Po ashtu, dozat e larta të kalciumit (p.sh. 1.360 mg/ditë) mund të pengojnë përthithjen e zinkut. Dozat e ulëta të zinkut ulin përthithjen e acidit folik, ndërsa dozat e larta të acidit folik (800 mg/ditë) ndryshojnë përthithjen e zinkut.
Shkaqet e mungesës së zinkut dhe pasojat
Shenjat e mungesës së rëndë të zinkut përfshijnë: ngadalësim të rritjes, pjekuri seksuale të vonuar, lezione të lëkurës, diarre kronike, imunitet të dobët, shërim të ngadalshëm të plagëve, humbje oreksi, ulje të shijes, verbëri nate dhe ndryshime të sjelljes.
Mungesa e rëndë është e rrallë dhe shfaqet kryesisht në sëmundje gjenetike ose djegie të rënda. Suplementet e zinkut kanë treguar efektivitet në parandalimin e vonesave fizike dhe neuropsikologjike tek fëmijët.
Teprica e zinkut
Teprica shkakton intoksikim, me simptoma si dhimbje barku, diarre, marramendje dhe të vjella. Dozat mbi 50–150 mg/ditë mund të shkaktojnë probleme gastrointestinale.
Dozat e rekomanduara ditore të zinkut
0–6 muaj: 2 mg/ditë
7–12 muaj: 3 mg/ditë
1–3 vjeç: 3 mg/ditë
4–8 vjeç: 5 mg/ditë
9–13 vjeç: 8 mg/ditë
Adoleshentë & burra: 11–13 mg/ditë
Adoleshente (14–18 vjeç): 9 mg/ditë
Gra >19 vjeç: 8 mg/ditë
Gra shtatzëna dhe në laktacion: 9,5–13 mg/ditë
Burimet natyrore të zinkut
Frutat e detit
Stridhet, gaforret, homarët (3,5–6,5 mg/100 g)
Perimet
Spinaqi, brokoli, lakra (0,5–0,9 mg)
Bishtajoret
Qiqra, thjerrëza, fasule (0,5–0,6 mg për 4 lugë)
Arrat dhe farat
Farat e kungullit (2 mg/35 g), chia (0,5 mg/lugë)
Çokollata e zezë
Përmbajtje >80% kakao: ~1 mg zink
Zinku katalizon rreth 100 enzima jetike. Ai ka funksion katalitik, strukturor dhe mbrojtës, duke qenë thelbësor për proteinat, membranat qelizore dhe proceset metabolike, njësoj si kalciumi. Ulja e përqendrimit të zinkut rrit ndjeshmërinë e membranave ndaj stresit oksidativ dhe dëmton funksionet e tyre.
