Një studim i ri sugjeron se sistemi ynë diellor mund të ketë qenë dikur shumë më i mbushur se sa e njohim sot. Përveç katër planetëve gjigantë që shohim aktualisht – Jupiterit, Saturnit, Uranit dhe Neptunit – studiuesit besojnë se në të kaluarën mund të ketë ekzistuar edhe një tjetër planet i madh akullnajor. Edhe pse ky trup qiellor nuk ekziston më në sistemin diellor, ndikimi i tij mund të ketë lënë gjurmë të dukshme në strukturën dhe historinë e planetëve dhe hënave që shohim sot.
Kërkimi i publikuar në revistën shkencore *Icarus* shqyrton një nga periudhat më dramatike të historisë së hershme të sistemit diellor. Rreth 4 deri në 4.5 miliardë vjet më parë, pak kohë pas formimit të planetëve, rajonet e jashtme të sistemit diellor përjetuan një fazë trazirash të mëdha gravitacionale. Kjo periudhë njihet si Instabiliteti i Modelit të Nice, sipas qytetit francez ku u zhvillua teoria për herë të parë.
Sipas kësaj teorie, planetët gjigantë nuk janë formuar në pozicionet ku ndodhen sot. Përkundrazi, ata kanë lëvizur gradualisht përmes sistemit diellor, duke ndryshuar orbitat e tyre si rezultat i ndërveprimeve gravitacionale me njëri-tjetrin dhe me miliarda objekte më të vogla që rrethonin Diellin. Këto lëvizje sollën afrime të rrezikshme mes planetëve, të cilat ndryshuan rrënjësisht arkitekturën e sistemit diellor.
Për dekada me radhë, astronomët janë përballur me një pyetje të rëndësishme: nëse planetët gjigantë u afruan kaq shumë me njëri-tjetrin gjatë kësaj periudhe kaotike, si arritën të mbijetonin hënat e tyre? Për t’iu përgjigjur kësaj enigme, një ekip studiuesish kreu qindra simulime kompjuterike të historisë së hershme të sistemit diellor.
Nga mijëra skenarë të mundshëm, studiuesit përzgjodhën 122 simulime që riprodhonin më mirë konfigurimin aktual të planetëve të jashtëm. Modelet llogaritën me saktësi ndërveprimet gravitacionale mes planetëve, hënave, Diellit dhe objekteve të tjera të vogla për periudha që zgjatnin miliona vjet. Në disa skenarë sistemi diellor fillonte me pesë planetë gjigantë, ndërsa në të tjerë me gjashtë, duke marrë në konsideratë mundësinë që një ose dy prej tyre të jenë dëbuar më vonë në hapësirën ndëryjore.
Rezultatet ishin befasuese. Shanset që sistemet e hënave të Jupiterit dhe Uranit të mbijetonin pa dëmtime të mëdha rezultuan shumë të ulëta. Sipas analizës, probabiliteti i mbijetesës së tyre ishte më pak se 15 për qind. Në shumicën e simulimeve, afrimet e afërta mes planetëve shkaktuan trazira të forta gravitacionale që destabilizuan orbitat e hënave.
Veçanërisht dramatike ishte situata rreth Uranit. Simulimet tregojnë se kur një planet tjetër gjigant afrohej shumë pranë tij, graviteti i fuqishëm i shkaktuar nga ky takim shpesh e shkatërronte stabilitetin e sistemit të hënave. Në vend që të largoheshin nga planeti, shumë prej këtyre hënave përfundonin duke u përplasur me njëra-tjetrën me shpejtësi të jashtëzakonshme.
Këto përplasje do të kishin krijuar re gjigante mbeturinash akulli dhe shkëmbi që do të orbitonin rreth Uranit. Me kalimin e kohës, materiali i shpërndarë do të bashkohej përsëri nën ndikimin e gravitetit, duke formuar trupa të rinj qiellorë. Studiuesit sugjerojnë se Miranda, një nga hënat më të çuditshme të Uranit, mund të jetë produkt i një procesi të tillë rindërtimi.
Miranda ka intriguar astronomët për dekada. Sipërfaqja e saj duket si një mozaik i çrregullt me lugina të thella, kreshta të mëdha dhe rajone që duken sikur janë bashkuar nga pjesë të ndryshme. Disa shkencëtarë kanë propozuar më parë se ajo mund të jetë shkatërruar dhe rindërtuar disa herë gjatë historisë së saj. Gjetjet e reja i japin më shumë peshë kësaj hipoteze.
Studimi sugjeron gjithashtu se hënat e Uranit mund të kenë përjetuar jo vetëm një, por të paktën dy episode të mëdha shkatërrimi. I pari lidhet me ngjarjen misterioze që e anoi Uranin pothuajse 98 gradë në boshtin e tij, duke e bërë atë unik mes planetëve të mëdhenj. Shumica e astronomëve besojnë se kjo ndodhi pas një përplasjeje kolosale me një objekt me përmasa planetare. Episodi i dytë mund të ketë ndodhur gjatë instabilitetit të planetëve gjigantë, kur afrimet e afërta mes tyre krijuan kushte të reja katastrofike.
Një nga aspektet më interesante të studimit është mbështetja që ai i jep teorisë së ekzistencës së një planeti të humbur. Sipas disa modeleve moderne, sistemi diellor mund të ketë nisur me pesë ose gjashtë planetë gjigantë. Gjatë periudhës së instabilitetit, njëri prej tyre mund të jetë hedhur jashtë sistemit nga ndërveprimet gravitacionale me Jupiterin ose planetë të tjerë të mëdhenj. Sot ai mund të endet në hapësirën ndëryjore si një planet endacak, pa yllin e vet.
Kjo ide nuk konsiderohet më spekulim i thjeshtë. Në vitet e fundit, simulimet kompjuterike kanë treguar se prania e një planeti shtesë në fazat e hershme të sistemit diellor mund të shpjegojë më mirë shpërndarjen aktuale të planetëve, asteroidëve dhe objekteve të largëta përtej Neptunit.
Megjithatë, autorët e studimit theksojnë se rezultatet nuk përbëjnë provë përfundimtare. Simulimet kompjuterike janë mjete të fuqishme, por ato nuk mund të rikrijojnë çdo detaj të historisë së sistemit diellor. Për këtë arsye, nevojiten modele më të avancuara dhe të dhëna të reja vëzhguese për të kuptuar saktësisht se çfarë ndodhi gjatë atyre qindra miliona viteve të para.
Megjithatë, kërkimi ofron një pamje magjepsëse të një sistemi diellor shumë më të trazuar sesa mendohej dikur. Në vend të një mjedisi të qetë ku planetët lëviznin gradualisht drejt pozicioneve të tyre aktuale, historia e hershme e sistemit tonë duket të ketë qenë e mbushur me përplasje, afrime të rrezikshme dhe madje dëbimin e planetëve të tërë. Nëse teoria konfirmohet, një planet i humbur mund të ketë luajtur një rol vendimtar në formësimin e botës qiellore që njohim sot.
**Burimi:** Paul Arnold, *Phys.org*. Studimi: *“The fragility of the Uranian moons during the giant planet instability”* nga Matthew S. Clement dhe bashkëautorët, botuar në revistën *Icarus* (2026). DOI: 10.1016/j.icarus.2026.117056.
