Zgjedhjet e parakohshme parlamentare në Serbi, të mbajtura më 25 tetor, u zhvilluan në një klimë të tensionuar politike, të karakterizuar nga pjesëmarrja e lartë e qytetarëve, incidente në disa qytete, raportime për parregullsi zgjedhore dhe dyshime për blerje votash. Procesi zgjedhor u ndoq me vëmendje të veçantë jo vetëm për shkak të përballjes mes forcave politike të lidhura me Aleksandër Vuçiçin dhe Listës Studentore, por edhe për rëndësinë që kishte për shqiptarët e Luginës së Preshevës, të cilët garuan të bashkuar përmes Koalicionit Shqiptar, me synimin për të siguruar përfaqësim më të madh në Parlamentin serb.
Në këto zgjedhje, mbi 6.4 milionë qytetarë kishin të drejtë vote për të zgjedhur 250 deputetët e Parlamentit të Serbisë. Në garë morën pjesë 18 lista zgjedhore, me gjithsej 2 418 kandidatë, ndër të cilët lista e mbështetur nga Aleksandër Vuçiçi, Lista Studentore dhe Koalicioni Shqiptar. Qendrat e votimit u hapën në orën 07:00 dhe ishte parashikuar të mbylleshin në orën 20:00. Sipas rregullave të raportuara, qytetarët që ndodheshin në radhë në momentin e mbylljes do të lejoheshin të ushtronin të drejtën e votës.
Një nga elementet më të rëndësishme të procesit ishte pjesëmarrja e lartë e zgjedhësve. Sipas të dhënave të Komisionit Republikan të Zgjedhjeve, deri në orën 16:00 kishin votuar 56.38% e qytetarëve me të drejtë vote. Kjo shifër përfaqësonte rreth 14 pikë përqindjeje më shumë se pjesëmarrja e regjistruar në të njëjtën orë gjatë zgjedhjeve të mëparshme parlamentare. Ndërkohë, sipas organizatës CeSID, deri në orën 17:00 pjesëmarrja kishte arritur në 60.9%. Këto të dhëna tregonin një mobilizim të konsiderueshëm të qytetarëve, në një kohë kur vendi po përballej me një situatë të ndërlikuar politike dhe me pakënaqësi të vazhdueshme ndaj qeverisjes.
Megjithatë, pjesëmarrja e lartë u shoqërua me incidente dhe tensione në disa pjesë të vendit. Raportimet për sulme fizike, ndërprerje të procesit të votimit dhe probleme në administrimin e zgjedhjeve ngritën shqetësime mbi mbarëvajtjen e tyre. Në disa qytete, situata u përshkallëzua deri në përplasje fizike, ndërsa prania e automjeteve të blinduara të Xhandarmërisë serbe në qendër të Beogradit shtoi ndjesinë e tensionit gjatë ditës së votimit.
Sipas raportimeve të mediave serbe, në Nish dhe Hërtkovci u sulmuan motoçiklistë që mbështesnin studentët. Dëshmitarët deklaruan se disa prej personave të përfshirë në sulme ishin të veshur me të zeza dhe mbanin shufra metalike. Në Hërtkovci, një prej personave të sulmuar pretendoi se disa individë kishin dalë nga dy automjete dhe kishin goditur grupin, duke shkaktuar edhe të plagosur. Këto ngjarje dëshmuan për klimën e tensionuar që shoqëroi procesin zgjedhor dhe për përplasjet mes grupeve me qëndrime të ndryshme politike.
Një tjetër incident u raportua në Pançevo, ku persona të maskuar dyshohet se sulmuan disa të rinj pranë një qendre votimi. Pamjet e publikuara nga mediat lokale tregonin një prej të rinjve me fytyrë të gjakosur. Ndërkohë, në Leskovc procesi i votimit u ndërpre pas një incidenti ku një anëtar i komisionit zgjedhor theu kutinë e votimit dhe goditi një përfaqësues të studentëve. Përveç këtyre rasteve, gjatë ditës u raportuan edhe sulme ndaj dy gazetarëve në Vranjë, duke shtuar shqetësimet për sigurinë e qytetarëve dhe të personave që ndiqnin nga afër zhvillimet zgjedhore.
Situata u tensionua edhe në kryeqytetin serb, Beograd, ku pranë Presidencës u vendosën automjete të blinduara të Xhandarmërisë, të cilat përdoren për ndërhyrje në situata protestash dhe shpërndarjen e demonstratave. Sipas raportimeve të mediave serbe, prania e tyre u vu re në një moment kur vendi po përjetonte një proces zgjedhor të shoqëruar me tensione dhe akuza të ndërsjella. Megjithatë, vetëm prania e këtyre mjeteve nuk përbën provë për ndonjë shkelje zgjedhore, por ishte një prej elementeve që pasqyronin situatën e ndjeshme të sigurisë gjatë votimit.
Përveç incidenteve fizike, organizatat që monitoruan procesin zgjedhor evidentuan edhe një sërë parregullsish në qendrat e votimit. Organizata CRTA, e cila kishte vëzhgues në 500 qendra votimi, raportoi raste të fotografimit të fletëve të votimit, votimit pa dokumente të vlefshme, problemeve me verifikimin e identitetit të zgjedhësve dhe përdorimit të pajisjeve për kontrollin e dokumenteve. Gjithashtu, u raportuan raste të presionit ndaj votuesve, komisionerëve dhe vëzhguesve, si dhe pengesa në ushtrimin e detyrave të monitorimit.
Sipas përfaqësuesit të CRTA-s, Rasha Nedelkov, parregullsi procedurale ishin evidentuar në 18% të qendrave të monitoruara, ndërsa probleme që lidhen me integritetin e procesit të votimit ishin regjistruar në 17% të tyre. Në raportimet e mëvonshme, organizata bëri të ditur se kishte evidentuar parregullsi në 29% të qendrave të vëzhguara deri në orën 16:00, duke përfshirë presione ndaj votuesve, komisionerëve dhe vëzhguesve. Këto përqindje u referohen kategorive të ndryshme të raportimit dhe nuk duhet të interpretohen automatikisht si përqindje të votave të pavlefshme apo të zgjedhjeve të manipuluara.
Në Novi Sad, policia ndërhyri pas raportimeve se disa qytetarë kishin parë persona që mbanin para dhe zarfe pranë zonave të votimit. Avokati i Popullit në Serbi njoftoi gjithashtu se kishte marrë ankesa të shumta lidhur me konflikte pranë qendrave të votimit, përfshirë pretendime për sulme ndaj të moshuarve. Ndërkohë, u raportuan edhe raste të pengimit dhe fyerjes së vëzhguesve, duke ngritur pikëpyetje mbi respektimin e standardeve të transparencës dhe të drejtës së qytetarëve për të votuar në mënyrë të lirë.
Një prej çështjeve më të diskutuara gjatë ditës së zgjedhjeve ishte dyshimi për blerjen e votave, veçanërisht në lidhje me qytetarët serbë dhe pjesëtarët e komuniteteve rom, ashkali dhe egjiptian që jetojnë në Kosovë. Sipas dëshmive anonime të publikuara nga KosovaPress, disa prej tyre dyshohet se kishin marrë oferta prej 100 eurosh për të votuar për Partinë Përparimtare Serbe (SNS), të lidhur me Aleksandër Vuçiçin.
Sipas këtyre dëshmive, përveç premtimit për pagesë, organizatorët mbulonin edhe shpenzimet e transportit të votuesve drejt Serbisë. Një qytetar nga Plemetini deklaroi se një autobus, pasi kishte dërguar një grup votuesish në Serbi, ishte kthyer për të marrë edhe të tjerë. Sipas tij, pagesa prej 100 eurosh premtohej pasi votuesit të kishin përfunduar votimin për partinë e Vuçiçit.
Burime të cituara nga KosovaPress pretenduan gjithashtu se disa qytetarë po përballeshin me presione dhe kërcënime, ndërsa ndihmat që merrnin dyshohet se po përdoreshin si mjet kushtëzimi për të ndikuar në zgjedhjen e tyre politike. Të njëjtat burime përmendën emrin e Milan Radoiçiçit dhe pretenduan se struktura ilegale serbe dhe përfaqësues të Listës Serbe ishin të përfshirë në presione ndaj votuesve. U raportua gjithashtu se disa qytetarëve u ishin dhënë udhëzime se si të votonin dhe u ishte thënë se vota e tyre mund të kontrollohej.
KosovaPress raportoi edhe për një rritje prej më shumë se 20 mijë personash të regjistruar si votues nga Kosova, bazuar në burimet e saj. Megjithatë, këto pretendime dhe dëshmi nuk ishin konfirmuar në mënyrë të pavarur në materialin e publikuar. Për këtë arsye, ato duhet të trajtohen si akuza që kërkojnë verifikim nga institucionet përgjegjëse, dhe jo si fakte të provuara përfundimisht. Pavarësisht kësaj, raportimet e bënë çështjen e integritetit të votës një nga temat kryesore të ditës zgjedhore.
Shqiptarët e Luginës së Preshevës në garë për përfaqësim më të madh
Në këtë proces zgjedhor, një rëndësi të veçantë kishte pjesëmarrja e shqiptarëve të Luginës së Preshevës, të cilët u paraqitën të bashkuar përmes Koalicionit Shqiptar, me numrin 17, me synimin për të forcuar përfaqësimin e tyre politik në Parlamentin e Serbisë. Bashkimi i partive shqiptare nga Presheva, Bujanoci dhe Medvegja synonte të krijonte një zë më të fuqishëm në institucionet qendrore dhe të rriste mundësitë për të adresuar problemet me të cilat përballet komuniteti shqiptar.
Për shqiptarët e kësaj treve, zgjedhjet nuk përfaqësonin vetëm një garë për mandate parlamentare, por edhe një mundësi për të ngritur më fuqishëm çështjet që lidhen me të drejtat e tyre politike, ekonomike dhe shoqërore. Ndër problemet kryesore mbeten pasivizimi i adresave të banimit, mosnjohja e diplomave të Kosovës dhe mungesa e investimeve të mjaftueshme në rajon. Këto çështje ndikojnë në jetën e përditshme të qytetarëve, në mundësitë e tyre për punësim dhe arsimim, si dhe në perspektivën e zhvillimit ekonomik të Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës.
Pasivizimi i adresave është një nga shqetësimet që komuniteti shqiptar ka ngritur vazhdimisht, pasi lidhet me regjistrimin e vendbanimit dhe me mundësinë për të ushtruar të drejta të caktuara qytetare. Po ashtu, mosnjohja e diplomave të Kosovës paraqet vështirësi për të rinjtë që kanë përfunduar studimet në institucionet arsimore të Kosovës dhe që synojnë të punësohen ose të vazhdojnë karrierën profesionale në Serbi. Mungesa e investimeve, nga ana tjetër, kufizon mundësitë për zhvillim lokal, hapjen e vendeve të reja të punës dhe përmirësimin e kushteve të jetesës.
Në këtë kontekst, përfaqësimi parlamentar konsiderohet një instrument i rëndësishëm për të kërkuar zgjidhje institucionale dhe për të ushtruar presion politik mbi autoritetet serbe. Një përfaqësim më i madh mund t’u japë përfaqësuesve shqiptarë më shumë mundësi për të ngritur çështje në Parlament, për të kërkuar përgjegjësi nga institucionet dhe për të artikuluar kërkesat e qytetarëve të Luginës së Preshevës.
Kryetarja e Preshevës, Ardita Sinani, pasi votoi, u bëri thirrje qytetarëve shqiptarë që të merrnin pjesë masivisht në procesin zgjedhor. Ajo e cilësoi ditën e votimit si vendimtare për të ardhmen e rajonit, duke theksuar rëndësinë që kishte pjesëmarrja e qytetarëve në përcaktimin e përfaqësimit politik të komunitetit shqiptar. Sipas saj, votimi nuk kishte rëndësi vetëm për zhvillimet e menjëhershme politike, por edhe për të ardhmen e shqiptarëve që jetojnë në këtë pjesë të Serbisë.
Edhe Shaip Kamberi, bartësi i listës së Koalicionit Shqiptar, mori pjesë në votime në vendlindjen e tij, në Tërnoc. Ai falënderoi qytetarët që kishin udhëtuar nga Kosova për të ushtruar të drejtën e votës. Pjesëmarrja e tyre u konsiderua e rëndësishme për mobilizimin e elektoratit dhe përpjekjen për të siguruar një përfaqësim sa më të fortë të shqiptarëve në institucionet serbe.
Një mesazh për mobilizim përcolli edhe kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, i cili përmes një videoje të publikuar në Facebook u bëri thirrje shqiptarëve të Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës që ende nuk kishin votuar të shfrytëzonin kohën e mbetur për të marrë pjesë në zgjedhje dhe për të mbështetur Koalicionin Shqiptar. Kurti theksoi se çdo votë kishte peshë për përfaqësimin politik dhe për të ardhmen e qytetarëve të Luginës së Preshevës.
Në mesazhin e tij, ai nënvizoi se përballja me diskriminimin dhe përpjekjet për barazi kërkojnë angazhim qytetar dhe pjesëmarrje në institucionet demokratike. Ai u bëri thirrje votuesve që të nxisnin edhe familjarët dhe miqtë e tyre të ushtronin të drejtën e votës, duke e lidhur pjesëmarrjen me mundësinë për të ndërtuar një të ardhme më të mirë në vendlindje. Mesazhi i Kurtit e vendosi theksin te rëndësia e përfaqësimit dhe te nevoja që shqiptarët e Luginës të kenë një zë më të fuqishëm në vendimmarrjen politike.
Bashkimi i partive shqiptare në një listë të përbashkët përfaqësonte një përpjekje për të shmangur fragmentimin e votës dhe për të rritur peshën politike të komunitetit. Në një sistem ku përfaqësimi parlamentar përcaktohet përmes rezultateve zgjedhore, mobilizimi i votuesve dhe koordinimi mes subjekteve politike mund të ndikojnë në mundësinë për të fituar mandate dhe për të çuar përpara çështjet që konsiderohen prioritare për komunitetin.
Përballja politike mes Aleksandër Vuçiçit dhe Listës Studentore
Zgjedhjet parlamentare u zhvilluan në një periudhë të rëndësishme për politikën serbe, pas dy vitesh protestash kundër qeverisë dhe korrupsionit. Një nga faktorët që ndikoi në klimën politike ishte pakënaqësia e një pjese të qytetarëve ndaj mënyrës së qeverisjes dhe kërkesa për më shumë përgjegjësi institucionale.
Aleksandër Vuçiçi, sipas materialit të publikuar, synonte të rikthehej në postin e kryeministrit pasi kishte dhënë dorëheqjen nga posti i presidentit në fund të shtatorit. Përballë tij qëndronte Lista Studentore, e cila u shfaq si një forcë politike e lidhur me lëvizjen e protestave që përfshinë vendin pas tragjedisë në Novi Sad, në nëntor të vitit 2024, kur shembja e strehës së stacionit hekurudhor shkaktoi vdekjen e 16 personave.
Protestat pas kësaj ngjarjeje u shndërruan në një nga sfidat më të rëndësishme për autoritetet serbe, duke nxitur kërkesa për përgjegjësi dhe kundërshtim ndaj korrupsionit. Në këtë klimë, Lista Studentore u bë një nga alternativat që synonin të sfidonin strukturat tradicionale të pushtetit. Për këtë arsye, zgjedhjet u panë jo vetëm si një garë për përbërjen e re të Parlamentit, por edhe si një test për mbështetjen që gëzonin forcat në pushtet dhe lëvizjet e reja politike.
Përplasjet e raportuara gjatë ditës së votimit, veçanërisht sulmet ndaj mbështetësve të studentëve, e shtuan vëmendjen ndaj mënyrës se si po zhvillohej gara. Në një proces zgjedhor, siguria e votuesve, liria e shprehjes politike dhe mundësia që kandidatët e vëzhguesit të veprojnë pa presion janë elemente të rëndësishme për besueshmërinë e rezultateve. Për këtë arsye, incidentet e raportuara kërkonin hetim dhe sqarim nga institucionet përkatëse.
Zgjedhjet e parakohshme parlamentare në Serbi u zhvilluan në një atmosferë të ngarkuar politike, ku pjesëmarrja e lartë e qytetarëve u shoqërua me incidente, raportime për parregullsi dhe dyshime për blerje votash. Të dhënat e publikuara nga organizatat monitoruese dhe raportimet e mediave evidentuan probleme që lidhen me administrimin e procesit, presionet ndaj votuesve dhe sigurinë e personave të përfshirë në aktivitetet zgjedhore. Megjithatë, pretendimet për manipulim ose blerje votash kërkojnë verifikim të pavarur dhe nuk mund të konsiderohen të provuara vetëm mbi bazën e dëshmive të raportuara.
Përballja mes forcave të lidhura me Aleksandër Vuçiçin dhe Listës Studentore e vendosi procesin zgjedhor në qendër të debatit mbi qeverisjen, korrupsionin dhe kërkesat për ndryshim politik në Serbi. Ndërkohë, shqiptarët e Luginës së Preshevës u përpoqën të shfrytëzonin zgjedhjet për të forcuar përfaqësimin e tyre përmes Koalicionit Shqiptar dhe për të ngritur çështjet që lidhen me të drejtat, barazinë dhe zhvillimin e rajonit.
Për komunitetin shqiptar, pjesëmarrja në zgjedhje përfaqëson një mundësi për të ndikuar në vendimmarrjen institucionale dhe për të kërkuar zgjidhje për problemet e vazhdueshme, nga pasivizimi i adresave dhe mosnjohja e diplomave të Kosovës deri te mungesa e investimeve. Thirrjet e Ardita Sinanit, Shaip Kamberit dhe Albin Kurtit për pjesëmarrje masive e pasqyruan rëndësinë që iu dha votës si mjet për të forcuar zërin politik të shqiptarëve në institucionet serbe.
Në fund, rëndësia e këtyre zgjedhjeve nuk lidhet vetëm me numrin e votave apo me ndarjen e mandateve parlamentare, por edhe me besueshmërinë e procesit, respektimin e të drejtave demokratike dhe mundësinë që qytetarët të zgjedhin përfaqësuesit e tyre pa presion. Rezultatet zyrtare, vlerësimet përfundimtare të vëzhguesve dhe hetimi i pretendimeve për parregullsi do të jenë thelbësore për të përcaktuar se në çfarë mase procesi përmbushi standardet e një gare të lirë dhe të ndershme. Për shqiptarët e Luginës së Preshevës, sfida mbetet që mobilizimi i treguar gjatë zgjedhjeve të përkthehet në përfaqësim efektiv dhe në përparim konkret për të drejtat dhe mirëqenien e tyre.
