Kometa ndëryjore 3I/ATLAS ka tërhequr vëmendjen e astronomëve në mbarë botën sepse ajo vjen nga jashtë sistemit tonë diellor dhe mbart informacione shumë të rralla për mënyrën se si janë formuar sisteme të tjera planetare në galaktikë. Ajo u zbulua në korrik, ndërsa po kalonte me shpejtësi përmes sistemit tonë diellor, dhe është vetëm objekti i tretë ndëryjor i identifikuar ndonjëherë nga shkencëtarët.
Pas zbulimit, astronomët përdorën teleskopin radio Atacama Large Millimeter/submillimeter Array (ALMA), i vendosur në shkretëtirën Atakama në Kili, për të studiuar përbërjen kimike të kometës. Vëzhgimet u kryen në fillim të nëntorit, pak ditë pasi kometa kaloi më afër Diellit. Në atë moment, nxehtësia e Diellit bëri që akulli në sipërfaqen e kometës të avullonte dhe të çlironte gazra, të cilat mund të analizoheshin nga teleskopët radio.
Një nga zbulimet më të rëndësishme ishte prania e deuteriumit në ujin e kometës. Deuteriumi është një formë më e rëndë e hidrogjenit. Ndërsa hidrogjeni normal ka vetëm një proton, deuteriumi ka edhe një neutron shtesë. Kur ky izotop përfshihet në molekulat e ujit, krijohet ajo që quhet “ujë gjysmë i rëndë” ose HDO.
Shkencëtarët zbuluan se niveli i deuteriumit në 3I/ATLAS ishte jashtëzakonisht i lartë — më shumë se 40 herë më i madh se ai në oqeanet e Tokës dhe mbi 30 herë më i madh se në kometat e sistemit tonë diellor. Ky rezultat ishte shumë i pazakontë dhe tregoi se kometa është formuar në kushte krejt ndryshe nga ato të sistemit tonë.
Sipas autorit kryesor të studimit, Luis Eduardo Salazar Manzano nga Universiteti i Miçiganit, përqendrime kaq të larta të deuteriumit zakonisht krijohen në mjedise tepër të ftohta në hapësirë, në të ashtuquajturat re molekulare ndëryjore. Këto janë zona ku lindin yje të rinj dhe sisteme planetare. Temperaturat në vendin ku u formua kometa besohet të kenë qenë nën 30 Kelvin, ose rreth -243 gradë Celsius. Kjo është shumë më e ftohtë se kushtet në të cilat u formua sistemi ynë diellor.
Shkencëtarët mendojnë se 3I/ATLAS mund të jetë deri në 11 miliardë vjet e vjetër. Për krahasim, Dielli dhe sistemi ynë diellor janë rreth 4.5 miliardë vjet të vjetër. Kjo do të thotë se kometa mund të jetë formuar kur Milky Way ishte ende shumë e re dhe kishte përbërje kimike të ndryshme nga ajo e sotmja.
Uji që ndodhet brenda kometës mendohet të jetë krijuar shumë kohë përpara formimit të yllit të sistemit të saj. Më pas, kometa u formua në një disk protoplanetar — një re gazi dhe pluhuri që rrotullohet rreth një ylli të ri dhe nga e cila lindin planetët. Studiuesit besojnë se 3I/ATLAS u krijua në pjesët më të largëta dhe më të ftohta të këtij disku, ku deuteriumi mund të ruhej pa u shkatërruar nga temperaturat e larta.
Një tjetër aspekt interesant ishte se astronomët nuk arritën të zbulojnë ujë të zakonshëm (H2O) në kometë, edhe pse zbuluan qartë ujë të deuteruar. Kjo nuk do të thotë se kometa nuk kishte ujë normal, por se sasia e tij ishte shumë e vogël për t’u matur me instrumentet aktuale. Megjithatë, fakti që u zbulua deuteriumi edhe pa praninë e fortë të ujit normal e bëri kometën edhe më misterioze.
Studime të mëparshme kishin treguar gjithashtu se kometa kishte përmbajtje të lartë të dioksidit të karbonit, gjë që përforcon idenë se ajo është formuar larg yllit të saj, në rajone shumë të ftohta të sistemit planetar.
Astronomët e konsiderojnë 3I/ATLAS si një “kapsulë kohe” kozmike. Objekte të tilla ruajnë materiale të paprekura nga epoka shumë të hershme të galaktikës dhe mund të ndihmojnë shkencëtarët të kuptojnë si kanë evoluar sistemet planetare gjatë miliarda viteve. Sipas ekspertëve, studimi i kometave ndëryjore mund të tregojë nëse planetët në pjesë të tjera të galaktikës janë të ngjashëm me Tokën apo shumë ndryshe prej saj.
Në të ardhmen, observatori Vera C. Rubin Observatory pritet të zbulojë shumë më tepër objekte ndëryjore. Kjo do t’u japë shkencëtarëve mundësinë të krahasojnë kometa të ndryshme dhe të kuptojnë nëse 3I/ATLAS është një rast unik apo pjesë e një grupi më të zakonshëm objektesh të lashta që udhëtojnë nëpër galaktikë.
