Avionët amerikanë zbuluan në Kubë raketa sovjetike të afta të transportonin koka bërthamore. Për 13 ditë, Kennedy dhe Hrushovi kërkuan një rrugëdalje nga një përballje që ushtritë e tyre mund ta shndërronin në çdo moment në një luftë shkatërruese.
Në mëngjesin e 16 tetorit 1962, këshilltari për sigurinë kombëtare, McGeorge Bundy, e informoi presidentin John F. Kennedy se Bashkimi Sovjetik po instalonte raketa balistike me rreze të mesme veprimi në Kubë.
Provat vinin nga fotografitë e realizuara dy ditë më parë nga një avion amerikan zbulues U-2. Analistët kishin identifikuar pranë San Cristóbal-it platforma lëshimi në ndërtim dhe pajisje sovjetike të afta për të goditur një pjesë të madhe të territorit të Shteteve të Bashkuara.
Kështu filloi periudha e njohur si Kriza e raketave në Kubë: 13 ditë gjatë të cilave Uashingtoni dhe Moska u përpoqën të shmangnin një luftë bërthamore, ndërkohë që përgatitnin forcat e tyre për mundësinë e shpërthimit të saj.
Pse dërgoi Hrushovi raketa në Kubë?
Pas revolucionit të udhëhequr nga Fidel Castro, Kuba u bë aleate e Bashkimit Sovjetik. Në prill të vitit 1961, tentativa e pushtimit në Gjirin e Derrave, e mbështetur nga CIA, i bindi udhëheqësit kubanë dhe sovjetikë se Shtetet e Bashkuara mund të përpiqeshin përsëri të rrëzonin regjimin.
Nikita Hrushovi synonte të mbronte Kubën, por edhe të ndryshonte ekuilibrin strategjik. Shtetet e Bashkuara kishin vendosur raketa bërthamore Jupiter në Turqi dhe Itali, pranë territorit sovjetik. Vendosja e armëve të ngjashme në Kubë i jepte Moskës mundësinë të kërcënonte drejtpërdrejt qytetet amerikane.
Operacioni sovjetik u zhvillua në fshehtësi. Deri në tetor, në Kubë kishin mbërritur raketa, bombardues, sisteme kundërajrore dhe dhjetëra mijëra ushtarë sovjetikë.
Kennedy refuzoi sulmin e menjëhershëm
Kennedy krijoi një grup të posaçëm këshilltarësh, Komitetin Ekzekutiv të Këshillit të Sigurisë Kombëtare, të njohur si ExComm. Disa anëtarë kërkuan bombardimin e bazave dhe pushtimin e Kubës. Presidenti kishte frikë se një sulm i befasishëm do të vriste ushtarë sovjetikë dhe do të shkaktonte kundërpërgjigje ndaj Berlinit Perëndimor ose madje një shkëmbim sulmesh bërthamore.
Ai zgjodhi një zgjidhje të ndërmjetme: një „karantinë” detare rreth Kubës. Termi u parapëlqye në vend të fjalës „bllokadë”, e cila mund të interpretohej juridikisht si akt lufte.
Më 22 tetor, Kennedy njoftoi publikisht zbulimin e raketave dhe kërkoi tërheqjen e tyre. Dy ditë më vonë, anijet amerikane filluan të kontrollonin hyrjen drejt ishullit. Disa anije sovjetike ndryshuan kurs, por punimet për instalimin e raketave vazhduan.
„E shtuna e zezë”
Momenti më i rrezikshëm erdhi më 27 tetor, ditë që mbeti në histori si „E shtuna e zezë”. Një avion U-2, i pilotuar nga majori Rudolf Anderson, u rrëzua mbi Kubë dhe piloti humbi jetën. Po atë ditë, një tjetër U-2 hyri aksidentalisht në hapësirën ajrore sovjetike, ku u interceptua nga avionë luftarakë.
Nën ujërat e Atlantikut, anijet amerikane lëshuan ngarkesa shpërthyese kundër nëndetëseve, të përdorura si sinjale, për ta detyruar nëndetësen sovjetike B-59 të dilte në sipërfaqe. Ekuipazhi sovjetik nuk e dinte me siguri se shpërthimet kishin për qëllim paralajmërimin, ndërsa forcat amerikane nuk e dinin se nëndetësja ishte e armatosur me një silur bërthamor.
I izoluar nga Moska dhe i bindur se lufta mund të kishte filluar, komandanti Valentin Savitski mori në konsideratë përdorimin e armës. Oficeri Vasili Arhipov kundërshtoi lëshimin dhe mbështeti daljen e nëndetëses në sipërfaqe. Rrëfimet e mëvonshme nuk lejojnë rindërtimin me siguri të çdo replike apo të procedurës së saktë të autorizimit, por dëshmitë e disponueshme tregojnë se kundërshtimi i Arhipovit ndihmoi në shmangien e lëshimit të silurit bërthamor.
Dy letra dhe një marrëveshje e fshehtë
Më 26 tetor, Hrushovi i dërgoi Kennedy-t një mesazh ku i thoshte se do t’i tërhiqte raketat nëse Shtetet e Bashkuara premtonin të mos e pushtonin Kubën. Të nesërmen, një mesazh i ri sovjetik kërkonte gjithashtu heqjen e raketave Jupiter nga Turqia.
Kennedy iu përgjigj publikisht propozimit të parë. Paralelisht, vëllai i tij, prokurori i përgjithshëm Robert Kennedy, i komunikoi ambasadorit sovjetik Anatoli Dobrinin se raketat në Turqi do të tërhiqeshin, me kusht që marrëveshja të mbetej sekrete dhe të mos paraqitej si një shkëmbim i drejtpërdrejtë.
Më 28 tetor, Hrushovi njoftoi se instalimet sulmuese në Kubë do të çmontoheshin. Ky njoftim i dha fund fazës më të rrezikshme të krizës, por operacioni nuk përfundoi plotësisht atë ditë. Karantina detare amerikane vazhdoi deri më 20 nëntor, kur Bashkimi Sovjetik pranoi të tërhiqte edhe bombarduesit IL-28 nga Kuba.
Shtetet e Bashkuara premtuan publikisht se nuk do ta pushtonin ishullin, ndërsa raketat Jupiter u tërhoqën nga Turqia në prill të vitit 1963.
Kush fitoi?
Në dukje, Kennedy kishte arritur të siguronte tërheqjen e raketave sovjetike. Megjithatë, Hrushovi kishte marrë garancinë se Kuba nuk do të pushtohej dhe, në mënyrë konfidenciale, edhe tërheqjen e armëve amerikane nga Turqia.
Kriza nuk u zgjidh përmes një triumfi ushtarak, por përmes kompromisit, komunikimit të tërthortë dhe refuzimit të të dy udhëheqësve për të ndjekur rekomandimet më agresive që morën.
Kjo përvojë çoi në krijimin e një linje të drejtpërdrejtë komunikimi midis Uashingtonit dhe Moskës dhe kontribuoi në nënshkrimin, në vitin 1963, të Traktatit për Ndalimin e Pjesshëm të Provave Bërthamore.
A e dinit?
– 13 ditët: Ato llogariten nga 16 tetori, kur Kennedy u informua për raketat, deri më 28 tetor, kur Hrushovi njoftoi tërheqjen e tyre. Faza e njohur publikisht filloi vetëm më 22 tetor.
– Fidel Castro nuk u konsultua: Ai nuk u pyet përpara se Hrushovi të pranonte tërheqjen e raketave. Udhëheqësi kuban e mori vesh vendimin sovjetik nga njoftimi i transmetuar në Radio Moskë dhe reagoi me zemërim.
– Viktima e vetme amerikane nga zjarri i armikut: Rudolf Anderson ishte i vetmi ushtarak amerikan i vrarë nga zjarri i armikut gjatë krizës. Megjithatë, ushtarakë të tjerë amerikanë humbën jetën në aksidente të lidhura me operacionet e zhvilluara gjatë së njëjtës periudhë.
