Një zbulim arkeologjik në brigjet jugore të Turqisë mund të ndryshojë mënyrën se si kuptojmë tregtinë detare në Mesdheun Lindor gjatë epokës së bronzit të hershëm. Një ekip arkeologësh beson se rrënojat e një anijeje të gjetur pranë bregdetit të Kekovës datojnë rreth viteve 2700–2400 para erës sonë, duke e vendosur atë ndër mbytjet më të hershme të njohura të anijeve në botë.
Edhe pse nga vetë anija nuk ka mbetur pothuajse asgjë, ngarkesa e saj, veçanërisht enët prej qeramike, ka ofruar të dhëna të rëndësishme për përcaktimin e moshës së saj. Nëse datimi paraprak konfirmohet, zbulimi do të ishte më i hershëm se rrënojat e anijes pranë ishullit Dokos në Greqi, të cilat mendohet se datojnë rreth 4 200 vjet më parë.
Megjithatë, studiuesit theksojnë se përfundimet janë ende paraprake. Nevojiten analiza të mëtejshme, ndërsa studimi që do të paraqesë rezultatet nuk është botuar ende në një revistë shkencore me shqyrtim nga kolegët. Pavarësisht këtyre rezervave, zbulimi mund të hedhë dritë të re mbi lidhjet tregtare mes komuniteteve të Mesdheut Lindor rreth katër mijë e gjysmë vjet më parë.
Gjurmët që çuan drejt anijes së lashtë
Zbulimi u bë nga Hakan Öniz, profesor i asociuar në Universitetin Akdeniz në Antalia, i cili prej dekadash studion dhe gërmon rrënoja anijesh përgjatë brigjeve turke. Në vitin 2024, pas informacioneve të marra nga detarë vendas, ai identifikoi mbetjet e anijes në ujëra të cekëta pranë Kekovës, në perëndim të Antalias.
Më vonë, Öniz kërkoi ndihmën e arkeologes Karin Sowada, specialiste e arkeologjisë së zonave të shkretëtirës, për të përcaktuar moshën e enëve prej qeramike të gjetura në vendngjarje.
Sipas ekipit kërkimor, datimi fillestar e vendos anijen dhe ngarkesën e saj në periudhën 2700–2400 para erës sonë. Megjithatë, intervali kohor mund të ndryshojë, pasi kërkimet nuk kanë përfunduar dhe nuk përjashtohen data më të hershme ose më të vona.
Kalimi i shekujve dhe ekspozimi i vazhdueshëm ndaj kushteve nënujore kanë bërë që pjesët prej druri të anijes të zhduken. Ajo që ka mbijetuar është një pjesë e ngarkesës, e cila mbeti e ngulitur në shpatin shkëmbor nën ujë, përgjatë bregdetit të Kekovës.
Gjatë katër muajve të fundit të punës në terren, zhytësit u përpoqën të nxirrnin enët qeramike, të cilat ishin mbuluar pjesërisht nga organizma detarë dhe guaska të ngjitura në sipërfaqen e shkëmbinjve.
Një arkiv tregtar i ruajtur në fund të detit
Rrënojat përfaqësojnë më shumë sesa një anije të humbur mijëra vjet më parë. Ato mund të jenë një dëshmi e rrallë e rrjeteve të shkëmbimit tregtar që lidhnin komunitetet bregdetare të Mesdheut Lindor gjatë mijëvjeçarit të tretë para erës sonë.
Në atë periudhë, Egjipti i lashtë po zhvillonte marrëdhënie tregtare me rajone të tjera të Mesdheut. Porti i Byblosit, në territorin e Libanit të sotëm, shërbente si një pikë e rëndësishme për furnizimin e egjiptianëve me materiale që nuk gjendeshin me bollëk në vendin e tyre.
Ndër mallrat e importuara përfshiheshin druri i kedrit, kallaji dhe plumbi, vajra, rrëshira pemësh, lapis lazuli dhe argjendi. Këto produkte dëshmojnë se shkëmbimi tregtar në atë kohë përfshinte rrugë të gjata dhe lidhje mes rajoneve të ndryshme.
Studime shkencore të viteve të fundit kanë sugjeruar se rreth vitit 2600 para erës sonë, shteti egjiptian siguronte argjend nga minierat e Lavrionit, në lindje të Athinës së sotme. Ky informacion ndihmon në krijimin e një tabloje më të gjerë të lidhjeve ekonomike që ekzistonin në Mesdheun Lindor.
Nuk ka prova që anijet egjiptiane të kenë kryer vetë të gjithë këtë udhëtim. Megjithatë, anije si ajo e Kekovës mund të kenë qenë pjesë e një rrjeti më të gjerë detar, përmes të cilit mallrat kalonin nga një port në tjetrin përpara se të arrinin në destinacionin përfundimtar.
Ende nuk dihet se në cilin drejtim po lundronte anija kur u mbyt. Pozicioni i saj në shtratin e detit, mes dy ishujve, ka bërë që studiuesit të sugjerojnë se ekuipazhi mund të jetë përpjekur të gjente strehë nga një stuhi në ujërat më të mbrojtura pranë bregut. Një përplasje me shkëmbinjtë mund të ketë shkaktuar fundosjen, por rrethanat e sakta të ngjarjes nuk janë përcaktuar.
Është gjithashtu e mundur që detarët të kenë ardhur nga Levanti, rajoni që përfshin pjesë të bregdetit lindor të Mesdheut. Megjithatë, kjo mbetet një hipotezë dhe jo një përfundim i konfirmuar nga të dhënat arkeologjike.
Enët prej qeramike, çelësi për datimin
Për të rindërtuar historinë e anijes, studiuesit po mbështeten kryesisht te qeramika e ngarkesës. Edhe pse enët janë të brishta dhe mund të thyhen, materiali qeramik mund të mbijetojë për mijëra vjet, duke ruajtur gjurmë të rëndësishme të prodhimit dhe përdorimit të tij.
Ngarkesa përfshinte enë të mëdha për ruajtjen dhe transportimin e mallrave, të ngjashme me amforat. Ato kishin formë ovale, bazë të sheshtë dhe dy doreza. Disa prej tyre dalloheshin nga një brez horizontal prej argjile, i ngritur rreth pjesës më të gjerë të trupit të enës.
Forma, përmasat dhe mënyra e prodhimit të këtyre objekteve u japin arkeologëve mundësinë të përcaktojnë periudhën kur janë prodhuar. Duke krahasuar enët me materiale të tjera të njohura arkeologjike, studiuesit mund të vlerësojnë jo vetëm moshën e qeramikës, por edhe kohën kur anija u nis në udhëtimin e saj.
Enët mund të zbulojnë gjithashtu origjinën e mallrave dhe lidhjet mes qendrave të prodhimit e porteve tregtare. Sipas vlerësimit paraprak të ekipit, disa nga enët me brezin karakteristik prej argjile, ose lënda e parë e përdorur për prodhimin e tyre, mund të kenë origjinën në Luginën Qendrore të Jordanit.
Kjo mundësi sugjeron se ngarkesa mund të jetë mbledhur në disa porte përgjatë udhëtimit, në vend që të jetë ngarkuar e gjitha në një pikë të vetme.
Një tjetër e dhënë intriguese është prania e mbetjeve që duken ende me sy të lirë brenda disa enëve. Analizat laboratorike nuk kanë përfunduar, ndaj përmbajtja e tyre nuk mund të përcaktohet me siguri. Studiuesit mendojnë se ato mund të kenë përmbajtur produkte të njohura nga burimet historike egjiptiane, si vaj ulliri, verë ose rrëshirë pemësh.
Nëse kjo vërtetohet, mbetjet do të ofronin një mundësi të rrallë për të lidhur objektet arkeologjike me mallrat që qarkullonin në rrjetet e lashta tregtare.
Një dritare drejt Mesdheut të epokës së bronzit
Tregtia detare në Mesdheun Lindor gjatë mijëvjeçarit të tretë para erës sonë është më pak e dokumentuar sesa ajo e periudhave të mëvonshme. Informacioni për udhëtimet detare të asaj kohe vjen nga tekste egjiptiane, enë qeramike dhe lëndë të para të gjetura në varre të lashta.
Pikërisht për këtë arsye, çdo zbulim i ri mund të plotësojë boshllëqe të rëndësishme në historinë e shkëmbimeve ekonomike dhe kulturore. Anija e Kekovës mund të ndihmojë në kuptimin e mënyrës se si mallrat udhëtonin mes brigjeve, si lidhej Egjipti me rajonet e tjera dhe çfarë roli luanin komunitetet detare në këtë sistem.
Nëse datimi konfirmohet nga kërkimet e mëtejshme, rrënojat do të përfaqësonin një dëshmi jashtëzakonisht të hershme të transportit detar dhe të shkëmbimeve tregtare në rajon. Megjithatë, për momentin, rëndësia e zbulimit duhet parë në dritën e natyrës paraprake të rezultateve.
Brigjet jugore të Turqisë janë të njohura për pasurinë e tyre arkeologjike nënujore. Në këtë zonë janë zbuluar disa prej rrënojave më të njohura të anijeve të lashta, ndërsa përparimi i arkeologjisë detare po u mundëson studiuesve të hetojnë vende që dikur ishin të vështira për t’u eksploruar.
Në fund të detit, mes shkëmbinjve dhe mbetjeve të ngarkesave, mund të ruhen ende dëshmi të udhëtimeve që lidhën qytetërimet e lashta shumë kohë përpara se rrjetet tregtare të Mesdheut të merrnin formën që njohim sot.
Shkurto përsëritjet dhe përmirëso ritminBëje titullin më të drejtpërdrejtë
