NASA publikoi një pamje të re mahnitëse të Mjegullnajës Trifid, për të festuar 36-vjetorin e Teleskopit Hapësinor Hubble, një nga instrumentet më të rëndësishme në historinë e astronomisë moderne. Kjo pamje e re nuk është vetëm një fotografi spektakolare me ngjyra të gjalla, por një dokument shkencor me vlerë të jashtëzakonshme, sepse tregon se si ndryshon një rajon ku lindin yje gjatë një periudhe pothuajse tridhjetëvjeçare.
Mjegullnaja Trifid ndodhet rreth 5,000 vite-dritë larg Tokës, në drejtim të yjësisë së Shigjetarit, në galaktikën tonë, Rruga e Qumështit. Ajo është një nga rajonet më aktive të formimit të yjeve dhe është e njohur për strukturën e saj të jashtëzakonshme me gazra të ndritshëm, pluhur të errët dhe yje të rinj në proces formimi. Emri “Trifid” do të thotë “i ndarë në tre pjesë”, sepse mjegullnaja duket e ndarë nga tri breza të errët pluhuri që e ndajnë pjesën e ndritshme në tre seksione kryesore.
Ajo që e bën këtë imazh veçanërisht të rëndësishëm është fakti që Hubble e kishte vëzhguar këtë zonë edhe në vitin 1997, dhe tani, pas 29 vitesh, ka fotografuar të njëjtin rajon me kamera shumë më të avancuara. Kjo i lejon astronomët të krahasojnë dy momente të ndryshme në historinë e mjegullnajës dhe të shohin ndryshimet që kanë ndodhur në kohë reale. Në astronomi kjo është shumë e rrallë, sepse shumica e proceseve kozmike ndodhin në miliona apo miliarda vite. Megjithatë, në rajonet ku lindin yje, lëvizjet e gazrave dhe rrjedhat energjetike mund të vërehen edhe brenda disa dekadave.
Pamja e re e Hubble fokusohet në një pjesë të mjegullnajës që ngjan me një krijesë detare, si një kërmill apo një “limon deti”, që duket sikur po lundron në një oqean kozmik. Kjo formë është krijuar nga gazra dhe pluhur të dendur që po modelohen vazhdimisht nga energjia e yjeve përreth. Struktura ka një “kokë”, një “trup” dhe zgjatime që ngjajnë me brirë, duke krijuar një figurë pothuajse organike në hapësirë.
Brenda kësaj strukture po lindin protoyje, pra yje në fazat më të hershme të formimit. Një protoyll krijohet kur pjesë të dendura të reve të gazit dhe pluhurit fillojnë të shemben nën veprimin e gravitetit. Me kalimin e kohës, materiali mblidhet në qendër, temperatura rritet dhe fillon të formohet një yll i ri. Gjatë kësaj faze, protoyjet shpesh lëshojnë rrjedha të fuqishme plazme që shpërthejnë në drejtime të kundërta.
Një nga këto rrjedha shihet qartë në imazh dhe quhet Herbig-Haro 399. Kjo është një rrymë plazme e lëshuar nga një protoyll i fshehur brenda resë së pluhurit. Kjo rrjedhë përbëhet nga gaz i nxehtë dhe i jonizuar që lëviz me shpejtësi shumë të madhe në hapësirë. Kur kjo rrjedhë përplaset me gazin përreth, krijon rajone të ndritshme që mund të vëzhgohen nga teleskopët.
Krahasimi midis imazhit të vitit 1997 dhe atij të vitit 2026 u ka lejuar astronomëve të matin lëvizjen e kësaj rrjedhe plazme. Kjo është shumë e rëndësishme, sepse u jep studiuesve mundësinë të llogarisin shpejtësinë e materialit dhe sasinë e energjisë që po lëshon protoylli. Këto të dhëna ndihmojnë në kuptimin e mënyrës se si yjet e rinj ndërveprojnë me mjedisin e tyre dhe si ndikojnë në lindjen e yjeve të tjerë.
Ngjyrat spektakolare të imazhit janë rezultat i proceseve fizike që ndodhin në gazrat e mjegullnajës. Yjet masivë pranë këtij rajoni lëshojnë rrezatim ultraviolet shumë të fuqishëm. Ky rrezatim godet atomet e gazit dhe u heq elektroneve energji, duke bërë që gazi të lëshojë dritë. Kjo krijon zonat e ndritshme blu, portokalli dhe të verdha që shihen në fotografi.
Në të njëjtën kohë, erërat yjore, rrjedha grimcash të lëshuara nga yjet masivë, shtyjnë gazin dhe pluhurin përreth. Kjo krijon boshllëqe, flluska dhe forma të harkuara në mjegullnajë. Kur këto erëra kompresojnë zona të caktuara të gazit, ato mund të nxisin shembjen gravitacionale dhe të shkaktojnë formimin e yjeve të rinj. Pra, yjet e vjetër ndihmojnë në lindjen e brezit tjetër të yjeve.
Pjesët më të errëta të imazhit tregojnë zona ku pluhuri është shumë i dendur. Ky pluhur bllokon dritën dhe fsheh proceset që ndodhin brenda. Pikërisht në këto zona të errëta lindin yjet e rinj, sepse dendësia e lartë e materialit krijon kushtet e nevojshme për shembje gravitacionale. Në dritën e dukshme këta yje mbeten të fshehur, por teleskopët që punojnë në infra të kuqe, si James Webb, mund të depërtojnë nëpër pluhur dhe të zbulojnë yjet e sapolindur.
Kjo është arsyeja pse bashkëpunimi mes Hubble dhe James Webb është kaq i rëndësishëm. Hubble tregon strukturat e ndriçuara në dritën e dukshme, ndërsa James Webb zbulon çfarë ndodh në brendësi të reve të pluhurit. Së bashku, këta teleskopë japin një pamje shumë më të plotë të procesit të lindjes së yjeve.
Ky imazh gjithashtu dëshmon jetëgjatësinë e jashtëzakonshme të Hubble. Që nga nisja e tij në vitin 1990, Hubble ka transformuar astronominë moderne. Ai ka realizuar më shumë se 1.7 milionë vëzhgime, ka ndihmuar në publikimin e dhjetëra mijëra studimeve shkencore dhe ka sjellë zbulime revolucionare mbi galaktikat, vrimat e zeza, planetët dhe zgjerimin e universit.
Fakti që Hubble mund të krahasojë të njëjtin objekt pas gati tre dekadash është dëshmi e rëndësisë së misioneve afatgjata në astronomi. Kjo u jep shkencëtarëve mundësinë të shohin evolucionin e proceseve kozmike dhe jo vetëm “fotografi statike” të universit.
Pamja e re e Mjegullnajës Trifid na tregon një proces themelor të universit: lindjen e yjeve. Yjet nuk lindin menjëherë; ata formohen ngadalë nga re gjigante gazi dhe pluhuri, ndikohen nga graviteti, rrezatimi dhe erërat yjore. Çdo strukturë e ndriçuar në këtë imazh është pjesë e një procesi të vazhdueshëm ku materia kozmike po shndërrohet në yje të rinj.
Në thelb, kjo pamje na lejon të shohim një version modern të asaj që ka ndodhur miliarda vite më parë edhe në rajonin ku lindi Dielli ynë. Kjo do të thotë se duke studiuar Mjegullnajën Trifid, astronomët po studiojnë edhe kushtet që mund të kenë çuar në formimin e sistemit tonë diellor.
Prandaj ky imazh nuk është thjesht estetikisht i bukur; ai është një dritare në historinë e krijimit të yjeve, një pamje e drejtpërdrejtë e forcave që formojnë universin dhe një dëshmi e jashtëzakonshme e asaj që shkenca dhe teknologjia mund të zbulojnë për kozmosin.
