Misioni arkeologjik në Oksirink (Oxyrhynchus), i udhëhequr nga Instituti i Studimeve të Lindjes së Afërt të Lashtë (IPOA) pranë Universitetit të Barcelonës, ka bërë një zbulim të jashtëzakonshëm në Egjipt: një fragment i “Iliadës” së Homerit është gjetur i vendosur brenda barkut të një mumjeje të epokës romake, si pjesë e ritualit të mumifikimit.
Ky zbulim konsiderohet unik në historinë e arkeologjisë, sepse është hera e parë që një tekst letrar grek gjendet i integruar qëllimisht në procesin e balsamimit të një mumjeje. Deri më tani, papirusët e vendosur në trupat e mumifikuar kishin përmbajtje kryesisht magjike, fetare ose rituale, por kurrë më parë një tekst letrar i rëndësisë së tillë.
Si u bë zbulimi?
Gjatë fushatës arkeologjike të zhvilluar nga nëntori deri në dhjetor të vitit 2025, ekipi i arkeologes Núria Castellano po gërmonte në Varrezën 65 të Sektorit 22, në nekropolin e Al Bahnasa, vendi që identifikohet me qytetin antik të Oksirinkut.
Brenda këtij varri u zbulua një mumje e periudhës romake, e cila kishte një element shumë të pazakontë: një papirus i vendosur mbi bark, i futur me kujdes gjatë procesit të balsamimit.
Ky veprim duket se ka pasur një funksion ritual, por ajo që i habiti studiuesit ishte përmbajtja e papirusit.
Çfarë përmbante papirusi?
Në muajt janar dhe shkurt 2026, papirusi u analizua nga një ekip specialistësh:
- Margalida Munar, konservatore,
- Leah Mascia, papirologe,
- Ignasi-Xavier Adiego, profesor i filologjisë klasike dhe drejtor i projektit të Oksirinkut.
Pas analizës paleografike dhe filologjike, studiuesit arritën në përfundimin se teksti i papirusit ishte pjesë e “Katalogut të Anijeve”, një seksion shumë i njohur i Librit II të “Iliadës” së Homerit.
Ky fragment përshkruan forcat ushtarake greke që u mblodhën për luftën kundër Trojës, duke renditur mbretërit, luftëtarët dhe numrin e anijeve që secili solli në luftë.
Ky është një nga pasazhet më të famshme të letërsisë antike dhe ka rëndësi të jashtëzakonshme për studimin e traditës homerike.
Pse është kaq i rëndësishëm ky zbulim?
Ky zbulim është shumë i rëndësishëm për disa arsye:
Së pari, ai tregon se tekstet letrare greke kishin një rol më të gjerë në jetën shpirtërore dhe funerare të Egjiptit romak sesa mendohej deri më sot.
Fakti që një fragment i “Iliadës” u përdor në një ritual varrimi sugjeron se teksti nuk shihej vetëm si letërsi, por mund të kishte edhe vlerë simbolike, kulturore ose mbrojtëse për të vdekurin.
Së dyti, kjo është dëshmi e fortë e ndikimit të kulturës greke në Egjipt gjatë periudhës greko-romake.
Qyteti i Oksirinkut ishte një qendër shumë e rëndësishme e kulturës greke në Egjipt, ku banorët përdornin gjuhën greke dhe kishin qasje në tekstet klasike.
Së treti, kjo gjetje ndryshon mënyrën se si studiuesit e kuptojnë përdorimin e papirusëve në ceremonitë funerare, duke hapur mundësi të reja interpretimi mbi marrëdhënien midis letërsisë, fesë dhe ritualit mortor në botën antike.
Çfarë tha profesori Adiego?
Profesori Ignasi-Xavier Adiego theksoi rëndësinë e këtij zbulimi duke shpjeguar se, megjithëse më parë janë gjetur papirusë grekë të mbështjellë dhe të vendosur në mumje, ata zakonisht kishin formula magjike, ndërsa ky është rasti i parë i një teksti letrar homerik në një kontekst të tillë funerary.
Sipas tij, risia e vërtetë nuk është vetëm gjetja e një papirusi grek, por fakti që “Iliada” e Homerit u përfshi në ritualin e varrimit, gjë që i jep këtij objekti një rëndësi të rrallë historike dhe kulturore.
Rëndësia e Oksirinkut
Oksirinku, i njohur sot si Al Bahnasa, është një nga vendet arkeologjike më të rëndësishme në Egjipt.
Që nga fundi i shekullit XIX, aty janë zbuluar mijëra papirusë, përfshirë tekste të humbura të autorëve klasikë grekë, dokumente administrative, letra private dhe shkrime fetare.
Falë këtyre zbulimeve, Oksirinku ka qenë një burim i jashtëzakonshëm për njohjen e jetës intelektuale, shoqërore dhe fetare të Egjiptit greko-romak.
Megjithatë, edhe në këtë kontekst të pasur, gjetja e një fragmenti të “Iliadës” të vendosur brenda një mumjeje është diçka krejt e paprecedentë.
Misioni spanjoll në Oksirink
Misioni arkeologjik i Universitetit të Barcelonës në Oksirink ka filluar në vitin 1992, nën drejtimin e profesor Josep Padró, dhe konsiderohet një nga projektet më të qëndrueshme arkeologjike spanjolle në Egjipt.
Fushata më e fundit, e zhvilluar nga nëntori 2025 deri në shkurt 2026, ka sjellë zbulime me rëndësi të madhe historike, por fragmenti homerik i gjetur në barkun e mumjes është padyshim një nga më të jashtëzakonshmit.
Ky zbulim jo vetëm pasuron studimet mbi Homeri-n dhe “Iliadën”, por gjithashtu hedh dritë mbi mënyrën se si letërsia klasike mund të ketë luajtur rol në ritualet funerare, duke lidhur botën e letërsisë me atë të besimeve mbi jetën pas vdekjes në Egjiptin romak.
