Aspirina, një nga ilaçet më të përdorura në botë për trajtimin e dhimbjeve dhe temperaturës, po tërheq gjithnjë e më shumë vëmendjen e shkencëtarëve për një rol të ri të mundshëm: parandalimin e kancerit dhe frenimin e përhapjes së tij në organizëm. Studime të shumta të viteve të fundit sugjerojnë se ky medikament i vjetër mund të ketë ndikim të rëndësishëm sidomos në rastet e kancerit kolorektal, ndërsa disa vende kanë filluar tashmë ta përfshijnë në rekomandimet mjekësore për pacientët me rrezik të lartë.
Historia e aspirinës është shumë më e vjetër sesa mendohet. Që në qytetërimet e lashta njerëzit përdornin lëvoren e shelgut për të qetësuar dhimbjet dhe temperaturën. Në pllaka balte të zbuluara në Mesopotami, të cilat datojnë rreth 4.400 vite më parë, janë gjetur përshkrime të substancave medicinale të nxjerra nga bimët, përfshirë përbërësit e shelgut. Kjo bimë përmban salicinë, një substancë që në trup shndërrohet në acid salicilik, shumë i ngjashëm me aspirinën moderne. Më vonë, shkencëtarët arritën të krijonin acidin acetilsalicilik, formën moderne të aspirinës, e cila irriton më pak stomakun.
Për dekada me radhë aspirina është përdorur kryesisht për dhimbje, temperaturë dhe për mbrojtje kundër sëmundjeve të zemrës, pasi ndihmon në hollimin e gjakut dhe ul formimin e mpiksjeve. Por me kalimin e kohës u vu re se pacientët që merrnin aspirinë rregullisht dukeshin se kishin më pak raste të disa llojeve të kancerit.
Një nga rastet që tërhoqi vëmendjen e studiuesve ishte ai i Nick James, një britanik rreth 45 vjeç. Në familjen e tij kishte shumë raste me kancer të zorrës së trashë: nëna e tij kishte ndërruar jetë nga kjo sëmundje dhe edhe të afërm të tjerë ishin prekur. Testet gjenetike zbuluan se ai kishte sindromën Lynch, një çrregullim trashëgues që rrit shumë rrezikun për zhvillimin e kancerit kolorektal dhe disa llojeve të tjera të kancerit.
Për shkak të këtij rreziku të lartë, James u bë pjesëmarrësi i parë në një studim klinik që synonte të zbulonte nëse aspirina mund të ndihmonte në parandalimin e sëmundjes. Ai mori aspirinë çdo ditë për shumë vite dhe deri tani nuk ka zhvilluar kancer. Edhe pse kjo nuk përbën provë absolute, rezultatet e përgjithshme të studimit kanë qenë shumë premtuese.
Profesori John Burn nga Universiteti Newcastle udhëhoqi një studim të madh me 861 persona që kishin sindromën Lynch. Pjesëmarrësit u ndoqën për rreth dhjetë vjet. Studiuesit zbuluan se ata që kishin marrë 600 mg aspirinë çdo ditë për të paktën dy vite kishin rreth 50% më pak raste të kancerit kolorektal krahasuar me grupin që nuk kishte marrë aspirinë. Më vonë, rezultatet paraprake të një studimi tjetër treguan se edhe doza shumë më të ulëta, si 75 deri në 100 mg në ditë, mund të japin efekt të ngjashëm ose edhe më të mirë.
Ky zbulim ishte shumë i rëndësishëm sepse dozat e ulëta shkaktojnë më pak efekte anësore. Aspirina mund të jetë e rrezikshme për disa njerëz, pasi mund të shkaktojë ulçera, gjakderdhje në stomak, hemorragji të brendshme dhe në raste të rralla hemorragji cerebrale. Për këtë arsye, mjekët theksojnë se përdorimi i saj për parandalim duhet bërë vetëm nën kontroll mjekësor.
Rezultatet e studimit ndikuan drejtpërdrejt në politikat shëndetësore britanike. Që nga viti 2020, udhëzimet në Mbretërinë e Bashkuar rekomandojnë që personat me sindromën Lynch të fillojnë përdorimin e dozave të ulëta të aspirinës në moshë të re, zakonisht rreth 20 ose 35 vjeç, në varësi të rrezikut individual.
Një tjetër studim i rëndësishëm u krye në Suedi nga profesorja Anna Martling në Institutin Karolinska. Ajo dhe ekipi i saj analizuan pacientë me kancer kolorektal që kishin mutacione të caktuara gjenetike. Në studim morën pjesë gati 3.000 pacientë. Një grup mori aspirinë çdo ditë pas operacionit për tre vjet, ndërsa grupi tjetër placebo. Rezultatet treguan se pacientët që morën aspirinë kishin më pak se gjysmën e rrezikut për rikthim të kancerit.
Pas publikimit të këtyre rezultateve, Suedia ndryshoi praktikat mjekësore. Që nga fillimi i vitit 2026, pacientët me kancer kolorektal testohen për këto mutacione dhe atyre që rezultojnë pozitivë u ofrohet trajtim me aspirinë me dozë të ulët.
Shkencëtarët po përpiqen gjithashtu të kuptojnë se si funksionon aspirina kundër kancerit. Një teori lidhet me bllokimin e enzimës Cox-2, e cila ndihmon prodhimin e substancave që nxisin inflamacionin dhe rritjen e pakontrolluar të qelizave tumorale. Duke frenuar këtë enzimë, aspirina mund të pengojë zhvillimin e tumoreve.
Një teori tjetër lidhet me sistemin imunitar. Studiues nga Universiteti i Cambridge zbuluan se aspirina mund të pengojë veprimin e tromboxanit A2, një substancë që ndihmon në mpiksjen e gjakut. Sipas tyre, kjo mund t’i bëjë qelizat kancerogjene më të dukshme për qelizat imunitare, duke ndihmuar organizmin t’i shkatërrojë para se të përhapen në organe të tjera.
Aktualisht po zhvillohen studime të reja me mbi 11 mijë pacientë në Britani, Irlandë dhe Indi për të parë nëse aspirina mund të ndihmojë edhe në parandalimin ose rikthimin e kancerit të gjirit, prostatës, ezofagut dhe llojeve të tjera të tumorit. Studiuesit presin rezultatet në vitet e ardhshme.
Megjithatë, ekspertët mbeten të kujdesshëm. Disa mendojnë se përfitimet e aspirinës për zemrën dhe kancerin mund ta bëjnë të dobishme për një pjesë më të madhe të popullsisë, veçanërisht për personat mbi 50 vjeç. Të tjerë paralajmërojnë se përdorimi i gjerë mund të sjellë probleme serioze shëndetësore tek njerëzit që nuk kanë nevojë reale për të.
Për momentin, mesazhi kryesor i mjekëve është i qartë: aspirina duket premtuese si armë kundër disa llojeve të kancerit, por nuk duhet përdorur si masë parandaluese pa këshillën e mjekut, sepse përfitimet dhe rreziqet ndryshojnë nga një person te tjetri.
