Zbulimi i fundit i zareve 12,000-vjeçare, të gjetura në disa zona të Amerikës së Veriut, ka hapur një perspektivë të re për të kuptuar jo vetëm historinë e lojërave, por edhe mënyrën se si njerëzit e lashtë krijonin forma argëtimi, ndërveprimi shoqëror dhe ndoshta edhe bixhozi. Këto objekte të vogla, të bëra nga druri dhe kocka, përfaqësojnë një nga dëshmitë më të hershme materiale të lojës njerëzore dhe tregojnë se nevoja për të luajtur ka qenë pjesë e natyrës njerëzore shumë më herët sesa mendohej.
Për pjesën më të madhe të historisë njerëzore, loja ka qenë shumë e vështirë për t’u dokumentuar nga arkeologët. Ndryshe nga veglat e punës, armët, kockat apo enët, lojërat zakonisht nuk lënë gjurmë të qarta në tokë. Shumë forma loje janë të përkohshme dhe nuk kërkojnë objekte të qëndrueshme materiale. Lojëra si vrapimi, fshehja apo ndjekja mes njerëzve nuk lënë asnjë provë fizike që mund të ruhet për mijëra vite. Edhe lojërat që përdorin objekte shpesh zhvillohen me materiale natyrore si gurë, fara, shkopinj ose guaska, të cilat janë shumë të vështira për t’u identifikuar si mjete loje në gërmime arkeologjike.
Pikërisht për këtë arsye, zbulimi i këtyre zareve është kaq i rëndësishëm. Arkeologu Richard J. Madden, në një studim të botuar në revistën shkencore American Antiquity, identifikoi 565 objekte që ai i interpretoi si zare, të gjetura në vende të ndryshme arkeologjike në Wyoming, Colorado dhe New Mexico. Këto objekte datojnë nga shekulli XIX deri në rreth 12,000 vite më parë, që do të thotë se ato u përdorën nga komunitete shumë të hershme gjuetarësh-mbledhës të Amerikës së Veriut.
Këto zare nuk i ngjajnë zareve modernë kubikë me gjashtë faqe. Ato janë shumë më të thjeshta në formë: copa të sheshta, të rrumbullakëta ose drejtkëndore, të cilat janë të shënuara në njërën anë dhe të lëmuara ose bosh në anën tjetër. Në thelb, ato funksiononin si një mekanizëm binar, ku rezultati varej nga ajo anë që binte lart. Kjo është shumë e ngjashme me hedhjen e një monedhe, ku ekzistojnë vetëm dy rezultate të mundshme. Ky lloj zari tregon se njerëzit e lashtë kishin zhvilluar mënyra të thjeshta por efektive për të krijuar lojëra të bazuara në rastësi.
Richard Madden argumenton se këto objekte janë prova të hershme të lojërave të fatit dhe bixhozit, dhe sipas tij, popujt vendas amerikanë mund të kenë përdorur zare për bixhoz rreth 6,000 vjet më herët sesa mendohej më parë. Kjo do të ishte një shtyrje e madhe pas në kohë e historisë së lojërave të fatit. Për të arritur në këtë përfundim, ai krahasoi këto objekte me materiale të ngjashme të dokumentuara në publikime arkeologjike dhe databaza shkencore, duke u mbështetur edhe në studime të mëparshme mbi objektet e lojës tek popullsitë indigjene amerikane.
Megjithatë, jo të gjithë studiuesit bien plotësisht dakord me interpretimin e tij. Autorët e artikullit argumentojnë se, edhe pse këto objekte ka shumë mundësi të kenë qenë zare, nuk ka prova të mjaftueshme për të thënë me siguri se ato përdoreshin për bixhoz. Ata theksojnë se loja nuk duhet parë vetëm si një aktivitet ekonomik ose si mjet për fitim. Loja shpesh ekziston thjesht për kënaqësi, për emocionin e rastësisë dhe për ndërveprimin social. Me fjalë të tjera, edhe nëse këto zare përdoreshin në lojëra, kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se njerëzit po vinin baste.
Ky debat është i rëndësishëm sepse na kujton se loja është një aspekt themelor i jetës njerëzore, jo vetëm një aktivitet dytësor. Loja ndihmon në ndërtimin e marrëdhënieve shoqërore, në zhvillimin e aftësive mendore dhe në krijimin e momenteve të përbashkëta emocionale. Edhe komunitetet më të hershme njerëzore, të cilat jetonin në kushte shumë më të vështira se sot, duket se gjenin kohë dhe mjete për të luajtur.
Studimi i këtyre zareve hedh dritë edhe mbi një problem të madh të arkeologjisë: vështirësinë e identifikimit të lojës në të kaluarën. Shumë lojëra përdornin materiale natyrore që nuk ruhen ose nuk dallohen lehtë. Për shembull, njerëzit mund të vizatonin vija në tokë si tabela loje dhe të përdornin gurë ose fara si figura. Pas mijëra vitesh, këto gjurmë zhduken. Prandaj, gjetja e objekteve që mund të identifikohen qartë si mjete loje është jashtëzakonisht e rrallë.
Arkeologët kanë zbuluar edhe më parë objekte të përdorura si zare, siç janë kockat astragalus, pra kockat e kyçit të këmbës së deleve dhe dhive. Këto kocka kanë forma natyrale me disa anë dhe janë përdorur si zare në shumë kultura të lashta. Një shembull i njohur është loja e 20 katrorëve, një nga lojërat më të vjetra të njohura, ku këto kocka shërbenin si zare. Në Egjiptin e lashtë, në varrin e Tutankhamunit, janë gjetur versione prej fildishi të këtyre zareve, gjë që tregon se me kalimin e kohës njerëzit filluan të prodhonin mjete loje artificiale duke imituar format natyrore.
Kjo vazhdimësi historike sugjeron se përdorimi i zareve nuk është një shpikje e vonshme, por një praktikë që ka evoluar gradualisht për mijëra vite. Fillimisht, njerëzit përdornin objekte natyrore si kocka ose guaska, më pas krijuan versione të përpunuara nga materiale të ndryshme. Zaret 12,000-vjeçare janë një hallkë shumë e hershme e kësaj historie.
Rëndësia më e madhe e këtij zbulimi qëndron në faktin se ai na lejon të shohim një anë shumë njerëzore të së kaluarës: dëshirën për të luajtur. Kur mendojmë për njerëzit prehistorikë, shpesh imagjinojmë vetëm luftën për mbijetesë—gjuetinë, strehimin, mbrojtjen nga rreziqet. Por këto zare na tregojnë se jeta e tyre përfshinte edhe argëtim, emocione dhe lojë. Ata përjetonin të njëjtin gëzim, të njëjtën pritje dhe ndoshta të njëjtin zhgënjim që përjetojmë ne sot kur hedhim një zar ose luajmë një lojë.
Në këtë kuptim, këto objekte të vogla krijojnë një lidhje të drejtpërdrejtë mes nesh dhe njerëzve që jetuan mijëra vite më parë. Ato tregojnë se, pavarësisht ndryshimeve të mëdha teknologjike dhe kulturore, disa aspekte të natyrës njerëzore kanë mbetur të pandryshuara. Loja, kurioziteti dhe kënaqësia e rastësisë janë pjesë e përvojës njerëzore prej mijëra vitesh.
Prandaj, zbulimi i zareve 12,000-vjeçare nuk është vetëm një lajm arkeologjik interesant. Ai është një dëshmi e fuqishme se loja ka qenë gjithmonë pjesë e jetës njerëzore dhe se edhe njerëzit më të hershëm kërkonin momente argëtimi dhe ndërveprimi shoqëror. Në një kuptim të thellë, këto zare tregojnë se njerëzit e lashtë nuk ishin aq të ndryshëm nga ne: edhe ata luanin, shpresonin dhe ndienin emocionin e fatit.
