Izraeli po përgatitet për një palë zgjedhje parlamentare me rëndësi të veçantë politike, të cilat mund të përcaktojnë jo vetëm të ardhmen e kryeministrit Benjamin Netanyahu, por edhe drejtimin që do të marrë vendi pas viteve të luftës, krizave të brendshme dhe përkeqësimit të marrëdhënieve ndërkombëtare.
Votimi i së martës shënon herën e parë që qytetarët izraelitë do të kenë mundësinë të vlerësojnë përmes kutive të votimit udhëheqjen politike pas sulmit të 7 tetorit 2023, të kryer nga Hamasi, si dhe pas luftërave që pasuan në Gaza, Liban dhe konfliktit me Iranin.
Për shumë votues, këto zgjedhje përfaqësojnë një provë të rëndësishme për qeverinë që drejtoi vendin gjatë dështimeve të sigurisë, përshkallëzimit ushtarak dhe rritjes së izolimit diplomatik të Izraelit.
Netanyahu përballë sfidës më të rëndësishme politike
Benjamin Netanyahu, kryeministri me mandatin më të gjatë në historinë e Izraelit, kërkon të ruajë pushtetin në një klimë të ndarjeve të thella politike dhe shoqërore. Megjithatë, këtë herë sfida e tij kryesore vjen nga Gadi Eisenkot, ish-shef i Shtabit të Përgjithshëm të ushtrisë izraelite dhe drejtues i partisë së re të qendrës, Yashar.
Sondazhet para zgjedhjeve paraqesin rezultate të ndryshme. Një sondazh i fundit i Channel 12 e rendit Eisenkotin në vendin e parë me 23 mandate të parashikuara, përpara Likud-it të Netanyahut, me 21 mandate. Ndërkohë, sondazhet e transmetuesit Channel 14, i cili konsiderohet më pranë kampit të kryeministrit, parashikojnë një rezultat dukshëm më të mirë për Likud-in, me rreth 30 mandate.
Megjithatë, në sistemin parlamentar izraelit, fitimi i numrit më të madh të mandateve nuk garanton formimin e qeverisë. Për të siguruar shumicën në Knesset, parlamentin me 120 vende, një kandidat për kryeministër duhet të mbështetet nga të paktën 61 deputetë.
Pikërisht këtu qëndron pasiguria kryesore e zgjedhjeve. Sondazhet e vendosin bllokun e Netanyahut, të përbërë nga Likud-i, partitë e ekstremit të djathtë dhe partitë ultraortodokse, në intervalin 49–55 mandate, larg shumicës së nevojshme.
Nga ana tjetër, opozita paraqitet e fragmentuar. Krahas Eisenkotit, në të bëjnë pjesë edhe ish-kryeministri Naftali Bennett, ish-ministri i Mbrojtjes Avigdor Liberman dhe partia Demokratët, e drejtuar nga Yair Golan. Disa prej këtyre figurave kanë ambicie të veçanta për postin e kryeministrit dhe nuk kanë shprehur mbështetje të qartë për Eisenkotin.
Për këtë arsye, rezultati mund të çojë në një ngërç politik, në krijimin e një qeverie pakice, në një koalicion të gjerë ose, nëse negociatat dështojnë, në zgjedhje të reja.
Sulmi i 7 tetorit dhe përgjegjësia për dështimet e sigurisë
Një nga çështjet kryesore të fushatës është përgjegjësia politike për sulmin e 7 tetorit 2023, kur militantët e Hamasit depërtuan në territorin izraelit, duke vrarë më shumë se 1.200 persona dhe duke marrë peng 251 të tjerë.
Netanyahu ishte kryeministër në kohën e sulmit, i cili ekspozoi dështime të rënda në sistemin izraelit të sigurisë. Ai ka kundërshtuar kërkesat për të marrë personalisht përgjegjësinë politike dhe nuk ka pranuar ngritjen e një komisioni shtetëror hetimor për të shqyrtuar dështimet që paraprinë sulmin.
Opozita e ka kthyer këtë çështje në një nga shtyllat kryesore të fushatës, duke kërkuar llogaridhënie dhe ndryshim të drejtimit politik.
Për Eisenkotin, tema e sigurisë ka edhe një dimension personal. Djali i tij, Gal Eisenkot, 25 vjeç, u vra gjatë luftimeve në Gaza në dhjetor 2023. Humbja e tij është bërë pjesë e profilit publik të kandidatit, në një fushatë ku familjet e viktimave, të ish-pengjeve dhe rezervistët kanë fituar një rol të rëndësishëm.
Shërbimi ushtarak dhe përplasja me partitë ultraortodokse
Një tjetër çështje që pritet të ndikojë në votime është ndarja e barrës së shërbimit ushtarak.
Ndërsa shumica e hebrenjve izraelitë mbi moshën 18 vjeç i nënshtrohen detyrimit për shërbim ushtarak, burrat ultraortodoksë kanë përfituar prej kohësh përjashtime të gjera për t’iu kushtuar studimeve fetare.
Partitë ultraortodokse në koalicionin e Netanyahut kërkojnë ruajtjen dhe zgjerimin e këtyre përjashtimeve. Por, ndërsa ushtria izraelite është angazhuar në disa fronte, ajo ka deklaruar se i mungojnë më shumë se 12.000 efektivë. Për të përballuar nevojat ushtarake, rezervistët janë thirrur në shërbim të përsëritur, në disa raste për qindra ditë në vit.
Partitë opozitare e kanë vendosur shërbimin më të barabartë ushtarak në qendër të programeve të tyre, duke e paraqitur atë si çështje drejtësie dhe domosdoshmërie për sigurinë kombëtare.
Ekonomia dhe kostoja e jetesës, shqetësim në rritje
Pavarësisht peshës së luftës dhe sigurisë, ekonomia mbetet një nga shqetësimet kryesore të votuesve.
Sipas sondazhit të fundit të Channel 12, 21% e të anketuarve e rendisin ekonominë dhe koston e jetesës si çështjen më të rëndësishme të zgjedhjeve. Pas tyre vijnë rekrutimi i ultraortodoksëve, me 17%; dështimet e 7 tetorit, me 14%; dhe lufta me Iranin, me 10%.
Prioritetet ndryshojnë sipas përkatësisë politike. Për votuesit e koalicionit të Netanyahut, lufta me Iranin është shqetësimi kryesor, ndërsa për mbështetësit e opozitës mbizotëron çështja e përgjegjësisë për sulmin e 7 tetorit.
Kostoja e jetesës dhe çmimet e banesave janë veçanërisht të rëndësishme për të rinjtë. Një studim i shtatorit, i kryer nga Qendra Achord e Universitetit Hebraik, tregoi se 58% e votuesve të moshës 22–34 vjeç i konsideronin këto çështje përcaktuese për votën e tyre, ndërsa 36% përmendnin sigurinë.
Debat të fortë shkaktoi edhe një deklaratë e Netanyahut lidhur me mundësinë e vendosjes së sanksioneve financiare ndërkombëtare ndaj Izraelit. Kryeministri tha se vendi duhet të përgatitet për një skenar të tillë duke zhvilluar mekanizma ekonomikë që mund të funksionojnë pavarësisht kufizimeve, duke përmendur kriptomonedhat dhe teknologjinë blockchain.
Propozimi u kritikua nga ekonomistë dhe nga Banka e Izraelit, e cila kundërshtoi idenë se kriptomonedhat mund të përdoren për të anashkaluar sanksionet. Eisenkot e ironizoi propozimin me emrin “BibiCoin”, duke e cilësuar atë si rrezik për sigurinë kombëtare.
Çfarë mund të ndryshohet për palestinezët?
Politika ndaj palestinezëve është një tjetër pikë e rëndësishme dallimi mes kampeve politike, megjithëse një ndryshim rrënjësor i kursit izraelit nuk pritet automatikisht në rast të fitores së opozitës.
Qeveria aktuale ka ndjekur një linjë të ashpër, veçanërisht nën ndikimin e ministrit të Financave Bezalel Smotrich dhe ministrit të Sigurisë Kombëtare Itamar Ben-Gvir.
Smotrich ka mbështetur zgjerimin e vendbanimeve izraelite në Bregun Perëndimor dhe ka ushtruar presion financiar mbi Autoritetin Palestinez, përfshirë bllokimin e të ardhurave tatimore. Ben-Gvir, nga ana tjetër, ka promovuar masa më të ashpra ndaj të burgosurve palestinezë dhe është kritikuar për dobësimin e reagimit policor ndaj dhunës së kolonëve izraelitë.
Të dy kundërshtojnë përfundimin e luftës në Gaza dhe kanë mbështetur vendosjen e vendbanimeve izraelite në këtë territor, si dhe aneksimin e Bregut Perëndimor.
Një rikthim i Netanyahut në pushtet me të njëjtët partnerë do të mundësonte vazhdimin, madje edhe intensifikimin, e kësaj politike. Smotrich ka kërkuar anulimin e Marrëveshjeve të Oslos dhe shpërbërjen e Autoritetit Palestinez, ndërsa Ben-Gvir ka mbështetur largimin e palestinezëve nga Gaza dhe Bregu Perëndimor.
Një qeveri e drejtuar nga Eisenkot ose nga një tjetër figurë e opozitës mund të ndryshojë tonin dhe disa prej prioriteteve, veçanërisht në lidhje me dhunën e kolonëve dhe bashkëpunimin me Shtetet e Bashkuara dhe partnerët rajonalë. Megjithatë, Eisenkot ka kundërshtuar gjithashtu krijimin e një shteti palestinez, ndërsa pjesë të rëndësishme të opozitës mbeten kundër lëshimeve politike ndaj palestinezëve.
Pavarësisht rezultatit, çështjet kryesore mbeten të pazgjidhura: çarmatimi i Hamasit, rindërtimi i Gazës dhe rivendosja e rendit dhe sigurisë në Bregun Perëndimor.
Marrëdhëniet ndërkombëtare nën presion
Zgjedhjet zhvillohen në një moment kur Izraeli përballet me një nga periudhat më të vështira diplomatike në dekada. Luftërat në Gaza dhe Liban, konflikti me Iranin dhe rritja e dhunës së kolonëve në Bregun Perëndimor kanë shtuar kritikat ndërkombëtare ndaj qeverisë izraelite.
Netanyahu përballet gjithashtu me një urdhër arresti të lëshuar nga Gjykata Penale Ndërkombëtare, në kuadër të akuzave për krime lufte në Gaza. Ai rrezikon arrestimin në vendet ku urdhri mund të zbatohet.
Mbështetja e presidentit amerikan Donald Trump nuk e pasqyron plotësisht klimën e opinionit publik ndërkombëtar. Sipas një sondazhi të Pew Research Center të marsit 2026, 60% e të rriturve amerikanë të anketuar kishin një opinion të pafavorshëm për Izraelin, ndërsa 59% shpreheshin me pak ose aspak besim te Netanyahu për të vepruar siç duhet në çështjet globale.
Në Evropën Perëndimore, disa vende, mes tyre Mbretëria e Bashkuar, Franca dhe Kanadaja, kanë njohur shtetin palestinez dhe kanë vendosur sanksione ose kufizime tregtare ndaj vendbanimeve izraelite dhe personave apo subjekteve të lidhura me dhunën e kolonëve. Ben-Gvir dhe Smotrich janë përballur gjithashtu me sanksione personale dhe kufizime udhëtimi nga disa vende perëndimore.
Një fitore e Netanyahut, e mbështetur nga partnerët aktualë, mund të sjellë presion të mëtejshëm diplomatik. Në të kundërt, një qeveri e re mund të krijojë hapësirë për përmirësimin e marrëdhënieve me disa qeveri evropiane dhe me pjesë të Partisë Demokratike në SHBA, veçanërisht nëse ndërmerr hapa më të vendosur kundër dhunës së kolonëve.
Megjithatë, ndryshimi i qeverisë nuk do të nënkuptonte domosdoshmërisht një përmbysje të politikës së sigurisë dhe të qëndrimeve izraelite ndaj palestinezëve.
Një rezultat që mund të mos sjellë zgjidhje të menjëhershme
Përtej garës mes Netanyahut dhe Eisenkotit, zgjedhjet do të përcaktohen edhe nga pjesëmarrja në votime dhe nga fati i partive të vogla. Listat që nuk kalojnë pragun zgjedhor prej 3,25% nuk përfaqësohen në Knesset, çka mund të ndikojë ndjeshëm në shpërndarjen e mandateve.
Pjesëmarrja e votuesve arabë izraelitë, të cilët përbëjnë rreth 20% të popullsisë, mund të jetë vendimtare. Në zgjedhjet e vitit 2022, pjesëmarrja e tyre ishte 53,2%, krahasuar me 70,6% në nivel kombëtar. Për këtë herë, sondazhet parashikojnë një pjesëmarrje mbi 60%.
Edhe votuesit izraelitë që jetojnë jashtë vendit mund të ndikojnë në rezultat. Izraeli nuk lejon përgjithësisht votimin nga jashtë, me përjashtim të personelit diplomatik, ndaj qytetarët që duan të votojnë duhet të kthehen në vend.
Në fund, pyetja kryesore nuk është vetëm nëse Netanyahu do të ruajë postin, por nëse ndonjë prej kampeve do të arrijë të ndërtojë një shumicë të qëndrueshme parlamentare. Në një sistem ku koalicionet vendosin fatin e qeverisë, fitorja në kutitë e votimit mund të jetë vetëm fillimi i një negociate të gjatë politike.
Për Izraelin, zgjedhjet përfaqësojnë një moment vendimtar për llogaridhënien pas 7 tetorit, drejtimin e politikës së sigurisë, ndarjen e barrës ushtarake dhe marrëdhëniet me botën. Por, edhe pas votimit, paqartësia politike mund të vazhdojë për javë të tëra.
