Zbulimet e fundit në Shpellën Wonderwerk në Afrikën e Jugut po ofrojnë dëshmi të reja që mund të ndryshojnë mënyrën se si e kuptojmë historinë e hershme të përdorimit të zjarrit nga paraardhësit e njeriut. Zjarri konsiderohet një nga arritjet më të rëndësishme në evolucionin njerëzor, sepse u dha homininëve mundësinë të ngroheshin, të mbronin veten nga grabitqarët, të zgjasnin aktivitetet gjatë natës dhe, më vonë, të gatuanin ushqimin. Megjithatë, shkencëtarët kanë debatuar prej dekadash se kur filloi për herë të parë përdorimi i kontrolluar i zjarrit, pasi dëshmitë e qarta arkeologjike janë shumë të rralla.
Shpella Wonderwerk është një nga vendet më të rëndësishme arkeologjike në botë për studimin e jetës së hershme njerëzore. Ajo ka ruajtur shtresa sedimentesh dhe mbetjesh organike që mbulojnë periudha shumë të gjata kohore. Në studime të mëparshme, shkencëtarët kishin gjetur prova se njerëzit e hershëm përdornin zjarr në këtë shpellë rreth një milion vjet më parë. Këto prova përfshinin kocka të djegura, sedimente të ekspozuara ndaj temperaturave të larta dhe vegla guri që kishin pësuar ndryshime nga nxehtësia.
Në kërkimin më të ri, i publikuar në revistën shkencore *PLOS One*, arkeologët u përqendruan në një shtresë edhe më të vjetër të shpellës, të njohur si Stratum 11. Kjo shtresë ndodhet më thellë në depozitimet arkeologjike dhe përfaqëson një periudhë shumë më të hershme të historisë njerëzore. Gjatë gërmimeve, studiuesit zbuluan kocka të vogla gjitarësh që shfaqnin shenja të mundshme djegieje.
Për të verifikuar nëse këto kocka ishin djegur vërtet, ekipi përdori një metodë relativisht të re të quajtur lumineshenca e kockave. Në këtë teknikë, fosilet ekspozohen ndaj dritës blu me energji të lartë dhe vëzhgohen nën mikroskop me filtra të veçantë. Kockat e djegura reagojnë ndryshe nga ato të padjegura: ato shfaqen me një ngjyrë të kuqe të fortë ose të errët, ndërsa kockat që nuk kanë qenë në kontakt me zjarrin lëshojnë një shkëlqim më të ndritshëm. Analizat treguan se një pjesë e kockave të gjetura në Stratum 11 kishin kaluar nëpër procese djegieje.
Një pyetje e rëndësishme ishte nëse zjarri mund të kishte ardhur nga shkaqe natyrore, siç janë zjarret pyjore. Studiuesit e konsideruan këtë mundësi pak të besueshme, sepse kockat u gjetën rreth 30 metra larg hyrjes së shpellës. Në një distancë të tillë, flakët e një zjarri natyror do ta kishin të vështirë të depërtonin dhe të digjnin materiale në mënyrë të përsëritur. Kjo e forcon idenë se zjarri është transportuar ose menaxhuar nga homininët që përdornin shpellën.
Për të përcaktuar moshën e këtyre gjetjeve, shkencëtarët përdorën dy metoda të pavarura datimi. E para ishte magnetostratigrafia, e cila studion ndryshimet e fushës magnetike të Tokës të ruajtura në sedimentet e lashta. E dyta ishte datimi me varrosje kozmogjenike, një teknikë që mat izotopet e krijuara nga rrezatimi kozmik për të përcaktuar sa kohë kanë qenë materialet të izoluara nën tokë. Kombinimi i rezultateve nga të dyja metodat tregoi se shtresa ku u gjetën kockat e djegura daton midis 1.07 dhe 1.79 milion vjet më parë.
Nëse interpretimi i studiuesve është i saktë, këto mbetje përfaqësojnë një nga dëshmitë më të hershme të njohura për përdorimin e zjarrit nga paraardhësit e njeriut. Megjithatë, autorët e studimit tregohen të kujdesshëm në përfundimet e tyre. Ata nuk pretendojnë se homininët e asaj kohe zotëronin teknologjinë për të ndezur zjarr sipas dëshirës ose se e përdornin atë rregullisht për gatim. Në vend të kësaj, rezultatet sugjerojnë se ata mund të kenë qenë në gjendje të ruanin, transportonin dhe kontrollonin zjarre që ndoshta kishin origjinë natyrore.
Sipas studiuesve, fakti që kockat e djegura gjenden në mënyrë të përsëritur në shtresa të ndryshme dhe në zona të caktuara të shpellës tregon se ngjarjet e djegies nuk ishin rastësore. Kjo mund të nënkuptojë se homininët e hershëm kishin filluar të kuptonin vlerën e zjarrit dhe ta përdornin atë në mënyrë të qëllimshme, edhe pse ndoshta nuk dinin ende ta prodhonin vetë.
Ky zbulim është i rëndësishëm jo vetëm për datën që propozon, por edhe sepse ofron një dritare të re mbi aftësitë njohëse dhe sjelljen e paraardhësve tanë të hershëm. Nëse përdorimi i zjarrit ka filluar afërsisht 1.8 milion vjet më parë, atëherë ai mund të ketë luajtur rol në ndryshime të rëndësishme biologjike dhe kulturore që ndodhën gjatë evolucionit njerëzor. Për këtë arsye, Shpella Wonderwerk vazhdon të jetë një nga vendet më të vlefshme për të kuptuar se si njerëzit e hershëm jetonin, përshtateshin dhe ndërvepronin me mjedisin e tyre.
