Një studim i ri shkencor sugjeron se neandertalët mund të kenë kryer forma primitive të trajtimit dentar pothuajse 60,000 vjet më parë, duke përdorur mjete prej guri për të ndërhyrë në dhëmbë të dëmtuar nga kariesi. Hulumtimi, i publikuar më 13 maj 2026 në revistën shkencore PLOS One nga studiuesja Alisa Zubova dhe bashkëpunëtorët e saj, sjell prova që neandertalët jo vetëm kuptonin burimin e dhimbjes dentare, por kishin edhe aftësitë praktike dhe fizike për të ndërhyrë mbi të.
Objekti kryesor i studimit është një dhëmb molar i gjetur në Shpellën Chagyrskaya në Siberinë jugperëndimore të Rusisë, i cili datohet rreth 59,000 vjet më parë. Ky dhëmb paraqet një veçori të pazakontë: në pjesën qendrore të sipërfaqes së tij përtypëse gjendet një zgavër e thellë që shkon deri te pulpa dentare, zona e brendshme e dhëmbit ku ndodhen nervat dhe enët e gjakut. Fillimisht, studiuesit vunë re se forma e kësaj zgavre nuk përputhej me mënyrën tipike se si zhvillohet prishja natyrale e dhëmbëve te njerëzit modernë. Për më tepër, sipërfaqja e dëmtuar përmbante gërvishtje të qarta dhe të organizuara, të cilat krijonin përshtypjen se dikush kishte ndërhyrë qëllimisht në dhëmb me një mjet të mprehtë.
Për të kuptuar nëse kjo vrimë ishte rezultat i një procesi natyror apo i një veprimi të ndërgjegjshëm, studiuesit zhvilluan eksperimente praktike duke përdorur tre dhëmbë njerëzorë modernë. Ata përdorën maja të holla prej guri, të ngjashme me veglat e zbuluara në të njëjtën shpellë ku ishte gjetur molari neandertal. Gjatë provave, ata arritën të krijonin zgavra me forma pothuajse identike dhe me të njëjtat gjurmë mikroskopike si ato të vërejtura në dhëmbin e lashtë. Ky krahasim i bindi studiuesit se dëmtimi nuk kishte ndodhur rastësisht, por ishte rezultat i shpimit të qëllimshëm të dhëmbit për të larguar indin e infektuar.
Analizat me mikro-tomografi kompjuterike zbuluan gjithashtu shenja të qarta të demineralizimit të dentinës, një tregues i një kariesi të rëndë. Kjo do të thotë se neandertali me shumë gjasë vuante nga një infeksion i dhimbshëm dentar dhe se zgavra e krijuar në dhëmb lidhej drejtpërdrejt me një përpjekje për trajtim. Sipas studiuesve, fakti që dhëmbi shfaq gjurmë konsumimi të mëvonshëm është veçanërisht domethënës, sepse tregon se personi vazhdoi ta përdorte dhëmbin edhe pas ndërhyrjes. Me fjalë të tjera, neandertali mbijetoi dhe vazhdoi të ushqehej pas procedurës, çka sugjeron se trajtimi mund të ketë qenë i suksesshëm në lehtësimin e dhimbjes.
Edhe pse një procedurë e tillë ka të ngjarë të ketë qenë jashtëzakonisht e dhimbshme, studiuesit besojnë se përfitimi afatgjatë mund të ketë qenë i rëndësishëm. Duke larguar pjesën e kalbur të dhëmbit dhe ndoshta duke reduktuar presionin mbi nervin, neandertali mund të ketë përjetuar lehtësim të konsiderueshëm nga dhimbja kronike ose infeksioni. Ky zbulim hedh dritë mbi një aspekt të ri të sjelljes neandertale, duke treguar se ata nuk ishin vetëm gjuetarë të aftë, por edhe individë me njohuri praktike për kujdesin ndaj trupit dhe trajtimin e problemeve shëndetësore.
Studiuesja Alisa Zubova shpjegoi se ekipi u bë fillimisht kurioz për shkak të formës së pazakontë të zgavrës në dhëmb, e cila ndryshonte qartë nga modelet normale anatomike ose nga dëmtimet e zakonshme të shkaktuara nga kariesi. Gërvishtjet e dukshme në sipërfaqe i shtynë ata të mendojnë se kishte ndodhur manipulim i qëllimshëm njerëzor. Ndërkohë, studiuesja Lydia Zotkina theksoi se eksperimentet praktike demonstruan se shpimi manual i një dhëmbi me një mjet të hollë guri ishte jo vetëm i mundur, por edhe mjaft efektiv për të hequr indin e dëmtuar në një kohë relativisht të shkurtër.
Një tjetër aspekt interesant i studimit lidhet me vendndodhjen dhe historinë e popullsisë neandertale që jetonte në rajonin e Altait. Sipas studiueses Ksenia Kolobova, neandertalët mbërritën në këtë zonë midis 70,000 dhe 60,000 viteve më parë, pas një migrimi nga Evropa Qendrore dhe Lindore. Rajoni ofronte kushte të favorshme për jetesë, me klimë të ngjashme me Evropën, burime të bollshme për prodhimin e mjeteve prej guri dhe shumë kafshë për gjueti, si bizonët e egër dhe kuajt. Studimet gjenetike dhe analizat e veglave të gurit kanë treguar gjithashtu lidhje të forta mes këtyre neandertalëve dhe grupeve të njohura të kulturës Micoquiane në Kaukaz dhe Krime.
Nëse interpretimi i studiuesve është i saktë, ky rast përfaqëson dëshminë më të hershme të njohur në botë për trajtim invaziv dentar dhe shembullin e parë të dokumentuar të një procedure të tillë jashtë specieve të Homo sapiens. Për më tepër, ai e shtyn historinë e praktikave primitive mjekësore me më shumë se 40,000 vjet më herët nga sa besohej më parë, duke sugjeruar se neandertalët kishin një nivel njohurish dhe aftësish praktike shumë më të zhvilluara sesa është menduar tradicionalisht.
