Mijëra mbishkrime të zbuluara nga arkeologët mbeten të palexuara edhe sot. Çfarë fshehin shkrimi i minoanëve, simbolet e qytetërimit të Luginës së Indusit dhe pllakat misterioze të Rapa Nuit?
Sot mund të lexojmë hieroglifet egjiptiane, tekstet kuneiforme dhe mbishkrimet maja falë zbulimeve që u kanë ofruar studiuesve çelësat e nevojshëm për t’i deshifruar. Megjithatë, qytetërime të tjera kanë lënë pas simbole që askush nuk ka arritur t’i interpretojë në mënyrë bindëse.
Gjuha dhe shkrimi nuk janë e njëjta gjë. Gjuha është sistemi përmes të cilit njerëzit komunikojnë, ndërsa shkrimi mundëson regjistrimin e saj. Në rastet e mëposhtme, nuk i njohim vlerat e të gjitha shenjave dhe, ndonjëherë, as nuk e dimë nëse ato përfaqësojnë një gjuhë të folur.
1. Linear A, zëri i humbur i minoanëve
Midis viteve 1800 dhe 1450 para erës sonë, qytetërimi minoan në Kretë përdorte një sistem shkrimi të njohur si Linear A. Mbishkrimet e këtij sistemi janë zbuluar në pllaka balte, enë, objekte rituale dhe dokumente administrative.
Disa nga shenjat ngjajnë me ato të Linear B, një sistem që u deshifrua në vitin 1952 nga arkitekti britanik Michael Ventris. Linear B përdorej për të shkruar një formë të hershme të greqishtes. Megjithatë, vlerat fonetike të përcaktuara përmes krahasimit me këtë sistem mundësojnë vetëm transkriptimin e përafërt të disa vargjeve të Linear A. Gjuha që fshihet pas saj nuk është identifikuar dhe tekstet vazhdojnë të mbeten të pakuptueshme.
Specialistët mund të dallojnë numra, shenja që lidhen me produkte të caktuara, emra dhe modele administrative. Megjithatë, gjuha e minoanëve mbetet e panjohur. Përkthimet e shumta të shpallura ndër vite nuk janë pranuar nga komuniteti shkencor.
2. Shkrimi i qytetërimit të Indusit dhe mesazhet tepër të shkurtra
Qytetërimi i Indusit lulëzoi gjatë mijëvjeçarit të tretë para erës sonë, në territoret e Pakistanit të sotëm dhe në pjesën veriperëndimore të Indisë. Banorët e qyteteve Harappa dhe Mohenjo-Daro kanë lënë pas mijëra vargje shenjash, të gdhendura kryesisht në vula të vogla, shpesh të shoqëruara me figura kafshësh.
Shumica e mbishkrimeve përmbajnë vetëm disa karaktere. Deri më sot nuk është gjetur asnjë tekst dygjuhësh që të paraqesë të njëjtin mesazh në një sistem shkrimi të njohur. Gjithashtu, nuk dihet se çfarë gjuhe flisnin autorët e këtyre mbishkrimeve.
Janë propozuar lidhje me gjuhët dravidiane, indo-ariane ose me një familje gjuhësore të zhdukur, por asnjëra prej këtyre hipotezave nuk është vërtetuar. Studiuesit vazhdojnë të debatojnë nëse shenjat përfaqësojnë një gjuhë të mirëfilltë apo një sistem simbolesh administrative, fetare ose identifikuese.
3. Rongorongo, misteri i ishullit Rapa Nui
Në shekullin XIX, në ishullin Rapa Nui, i njohur edhe si Ishulli i Pashkëve, u dokumentuan pllaka dhe objekte të tjera prej druri të mbuluara me figura njerëzish, kafshësh, bimësh dhe forma gjeometrike. Ky sistem mori emrin rongorongo.
Shenjat janë vendosur në një mënyrë që tregon përdorimin e një sistemi të njohur si bustrofedon i përmbysur. Rreshtat lexohen në drejtime të alternuara dhe pllaka duhet të rrotullohet 180 gradë pas leximit të secilit rresht. Kjo mënyrë organizimi ndihmon në përcaktimin e rendit fizik të shenjave, por kuptimi i tyre gjuhësor mbetet i panjohur.
Numri i kufizuar i objekteve të ruajtura dhe mungesa e një çelësi interpretimi e bëjnë deshifrimin tepër të vështirë. Janë hedhur hipoteza se disa pjesë mund të përmbajnë të dhëna kalendarike ose gjenealogjike, por asnjë përkthim nuk është pranuar gjerësisht.
Mbetet ende e paqartë nëse rongorongo është një sistem i plotë shkrimi, një mjet për të kujtuar informacione apo një kombinim i të dyjave. Korpusi i njohur përfshin vetëm disa dhjetëra objekte të autentifikuara dhe asnjë prej pllakave origjinale nuk ndodhet sot në ishull.
4. Shkrimi proto-elamit, rreth 5.000 vjet i vjetër
Rreth viteve 3100–2900 para erës sonë, komunitetet që jetonin në territorin e Iranit të sotëm përdornin shkrimin proto-elamit për të regjistruar mallrat, kafshët dhe veprimtaritë ekonomike.
Janë ruajtur më shumë se 1.600 pllaka balte. Studiuesit kanë arritur të kuptojnë një pjesë të sistemeve numerike dhe të dallojnë strukturën e regjistrave administrativë. Megjithatë, shumica e shenjave nuk mund të lexohen dhe nuk është përcaktuar lidhja e këtij sistemi me një gjuhë të caktuar të folur.
Përdorimi i imazheve digjitale me rezolucion të lartë, që mundësojnë ndriçimin virtual të sipërfaqeve nga kënde të ndryshme, u lejon studiuesve të shqyrtojnë gjurmë dhe detaje që vështirë dallohen në fotografitë e zakonshme.
Megjithatë, deri më sot nuk është pranuar asnjë deshifrim i plotë i shkrimit proto-elamit.
5. Disku i Faistos, një mesazh pa ekuivalent
I zbuluar në vitin 1908 në pallatin minoan të Faistos, në Kretë, disku prej balte të pjekur është i mbuluar në të dyja anët me 241 shenja të shtypura në formë spiraleje. Shenjat janë stampuar në baltë përpara se objekti të piqej, duke përdorur kallëpe të posaçme.
Në disk dallohen 45 lloje të ndryshme shenjash, por nuk është gjetur ndonjë tekst tjetër mjaftueshëm i ngjashëm për të mundësuar krahasime të besueshme. Për këtë arsye, nuk mund të përcaktohet me siguri as nëse objekti përfaqëson një tekst të shkruar në kuptimin e mirëfilltë të fjalës.
Ai mund të përmbajë një himn, një lutje, një kalendar, një listë ose një lloj tjetër mesazhi. Megjithatë, të gjitha këto mbeten hipoteza të pavërtetuara.
Pse nuk mund të deshifrohen këto shkrime?
Deshifrimi bëhet më i mundshëm kur studiuesit kanë në dispozicion një numër të mjaftueshëm tekstesh, sekuenca të përsëritura, emra të njohur ose një mbishkrim dygjuhësh.
Guri i Rozetës, për shembull, ndihmoi në deshifrimin e hieroglifeve egjiptiane, sepse i njëjti dekret ishte shkruar në dy gjuhë dhe në tri sisteme shkrimi.
Shkrimeve të përmendura këtu u mungojnë mjete të tilla krahasimi. Programet kompjuterike mund të identifikojnë modele, përsëritje dhe pozicionin e shenjave, por nuk mund të rikthejnë vetë gjuhën, kontekstin dhe kuptimet e humbura.
Zbulimi i një pllake të re dygjuhëshe mund të ndryshonte gjithçka. Deri atëherë, disa prej këtyre mesazheve mund të mbeten të palexuara.
A e dini se?
– Linear B u deshifrua pasi Michael Ventris vërtetoi se ky sistem shkrimi përfaqësonte një formë të lashtë të greqishtes, megjithëse fillimisht edhe ai vetë dyshonte për këtë mundësi.
– Disku i Faistos është një nga objektet më të vjetra të njohura ku shenjat janë shtypur përmes përdorimit të përsëritur të stampave.
– Një shkrim mund të lexohet pa u kuptuar plotësisht gjuha që ai përfaqëson. Studiuesit mund të shqiptojnë përafërsisht mbishkrimet etruske, por kuptimi i shumë fjalëve vazhdon të jetë i panjohur.
