Një studim i ri gjenetik, i bazuar në analizën e 243 gjenomeve të lashta nga Gadishulli Iberik, tregon se pushtimi romak solli ndryshime të thella demografike, ndërsa ardhja e suevëve, alanëve, vandalëve dhe vizigotëve pati një ndikim më të kufizuar në përbërjen gjenetike të popullsisë vendase. Analiza e ADN-së ka zbuluar gjithashtu histori familjesh të lidhura me migrimet, aleancat martesore dhe luftën për pushtet në Evropën e shekujve të parë të Mesjetës .
Ardhja e popujve gjermanikë në Gadishullin Iberik pas dobësimit të Perandorisë Romake Perëndimore ndryshoi hartën politike të rajonit, por nuk solli zëvendësimin e popullsisë vendase. Ky është përfundimi i një studimi të ri ndërkombëtar, i cili ka rindërtuar historinë gjenetike të territorit të Spanjës dhe Portugalisë së sotme, nga shekulli I deri në shekullin VIII pas Krishtit.
Studimi, i publikuar në revistën shkencore Cell, tregon se pushtimi romak dhe vendosja e sundimit të Romës shoqëruan një transformim të madh demografik, duke sjellë në gadishull njerëz me prejardhje nga pjesë të ndryshme të Mesdheut. Në të kundërt, migrimet e mëvonshme të suevëve, vandalëve, alanëve dhe vizigotëve sollën prejardhje të reja gjenetike, por pa ndryshuar në mënyrë rrënjësore përbërjen e shumicës së popullsisë.
Hulumtimi u drejtua nga studiues të Institutit të Biologjisë Evolucionare në Barcelonë (IBE, CSIC-UPF), Muzeut të Shkencave Natyrore të Barcelonës, Universitetit të Harvardit dhe Universitetit të Vendit Bask. Përmes analizës së 243 gjenomeve të lashta, të marra nga 31 site arkeologjike, studiuesit krahasuan gjurmët gjenetike të popullsive në periudha të ndryshme historike.
Rezultatet tregojnë se ndryshimet politike dhe kulturore nuk shoqërohen domosdoshmërisht me ndryshime demografike të së njëjtës madhësi. Një elitë e re mund të marrë pushtetin, të vendosë një mbretëri dhe të ndikojë në kulturën e një territori, pa zëvendësuar shumicën e banorëve të tij.
Pushtimi romak e shndërroi Hispania-n në një mozaik popullsish
Gadishulli Iberik ishte një nga territoret e para të rëndësishme që u pushtuan nga Roma. Pozita gjeografike mes Oqeanit Atlantik dhe Detit Mesdhe, burimet natyrore dhe rëndësia tregtare e bënë atë një pjesë strategjike të perandorisë.
Me konsolidimin e sundimit romak, Hispania, emri me të cilin njihej gadishulli në periudhën romake, u përfshi gjithnjë e më shumë në rrjetet ekonomike, ushtarake dhe shoqërore të Mesdheut.
Të dhënat gjenetike tregojnë se kjo periudhë solli një rritje të ndjeshme të diversitetit të prejardhjes së popullsisë. Ndërsa individët e epokës së hekurit paraqisnin një profil gjenetik relativisht më homogjen, mbetjet njerëzore të periudhës nga shekulli I deri në shekullin IV pas Krishtit dëshmojnë një përzierje më të madhe prejardhjesh.
Sundimi romak lehtësoi lëvizjen e njerëzve nga rajone të ndryshme të perandorisë, përfshirë Mesdheun lindor dhe Afrikën e Veriut. Ushtarët, tregtarët, punëtorët dhe familjet e tyre lëviznin mes provincave, duke krijuar lidhje që shkonin përtej kufijve lokalë.
Këto lëvizje nuk sollën vetëm gjuhën latine, institucionet romake dhe zakonet e reja. Ato ndryshuan edhe përbërjen biologjike të popullsisë.
“Romanizimi nuk ishte vetëm një transformim politik, gjuhësor dhe kulturor. Të dhënat tona tregojnë se ai ishte gjithashtu një transformim i madh demografik, që i lidhi popullsitë vendase me lëvizjet njerëzore me origjinë nga pjesë të ndryshme të Mesdheut”, shpjegon Carles Lalueza-Fox, drejtues i Muzeut të Shkencave Natyrore të Barcelonës dhe bashkautor kryesor i studimit.
Në këtë kuptim, Roma nuk e ndryshoi Hispania-n vetëm përmes pushtetit politik. Ajo e përfshiu territorin në një hapësirë të gjerë lëvizjesh njerëzore, të cilat lanë gjurmë të dallueshme në ADN-në e banorëve.
Suevët, vandalët, alanët dhe vizigotët: ndikim politik më i madh se ai demografik
Një nga periudhat më të rëndësishme të historisë së gadishullit nisi në vitin 409 pas Krishtit, kur, në kushtet e dobësimit të autoritetit romak, në Hispania mbërritën grupe të ndryshme, përfshirë suevët, vandalët dhe alanët.
Pas rënies së Perandorisë Romake Perëndimore, këto grupe dhe popuj të tjerë formuan mbretëri të reja në pjesë të ndryshme të Evropës. Në Gadishullin Iberik, vizigotët krijuan një mbretëri që u konsolidua gjatë shekujve të mëvonshëm, me vitin 507 që shënon një moment të rëndësishëm në vendosjen e pushtetit të tyre.
Këto ndryshime patën pasoja të mëdha politike dhe kulturore. Elitat e reja ushtarake dhe mbretërore ndikuan në organizimin e pushtetit, në marrëdhëniet shoqërore dhe në identitetet politike të Mesjetës së hershme.
Megjithatë, analiza e ADN-së së lashtë tregon se ndikimi i tyre demografik ishte më i kufizuar sesa mund të sugjerohet nga rëndësia historike e këtyre pushtimeve.
Nga shekulli V e tutje, studiuesit identifikuan individë me prejardhje nga Evropa Qendrore dhe Veriore, veçanërisht në varreza dhe kontekste arkeologjike të lidhura me grupet e reja politike. Por shumica e komuniteteve ruajtën profilin gjenetik të larmishëm që ishte formuar gjatë periudhës romake.
Sipas studimit, kontributi gjenetik i këtyre grupeve varionte nga 12% deri në 22%, në varësi të rajonit dhe kontekstit shoqëror.
Kjo përqindje nuk duhet kuptuar si një shifër e njëjtë për të gjithë Gadishullin Iberik, por si një interval i vërejtur në kontekste të ndryshme të analizuara nga studiuesit.
Pablo Carrión, autori i parë i studimit, thekson se kontrasti mes dy periudhave ishte veçanërisht befasues.
“Roma krijoi një shoqëri jashtëzakonisht të larmishme përmes lëvizjeve të popullsisë në të gjithë Mesdheun. Migrimet e mëvonshme sollën prejardhje të reja, por ndikimi i tyre demografik ishte shumë më i vogël”, shpjegon ai.
Edhe David Reich, studiues në Universitetin e Harvardit dhe bashkautor kryesor i studimit, nënvizon se historia gjenetike e gadishullit ndryshon nga ajo e disa rajoneve të tjera të Evropës pas rënies së Romës.
“Ne gjejmë migrime dhe prejardhje të reja, por jo zëvendësim të popullsisë apo ndikim të gjerë demografik”, thotë Reich.
Sipas studiuesve, ky model ndryshon nga ai i vërejtur në Britani dhe në Ballkan, ku migrimet pas periudhës romake patën pasoja më të mëdha demografike në disa popullsi.
ADN-ja zbulon dy vëllezër ose motra të varrosur 725 kilometra larg njëri-tjetrit
Një nga zbulimet më të veçanta të studimit është identifikimi i dy individëve të së njëjtës familje, të varrosur në dy vende arkeologjike që ndodhen rreth 725 kilometra larg njëri-tjetrit, duke ndjekur rrjetin e rrugëve romake.
Njëri u gjet në Mérida-n e sotme, qyteti që në periudhën romake njihej si Augusta Emerita. Tjetri u zbulua në një pikë të lashtë ndalimi rrugor në Ildum, në territorin e provincës së sotme të Castellón-it, pranë rrugës romake Via Augusta.
Analizat treguan se dy individët ishin motër e vëlla ose vëllezër, pra kishin të njëjtët prindër, dhe se të dy paraqisnin prejardhje gjenetike tërësisht nga Evropa Qendrore. Studiuesit vlerësojnë se mund të kenë qenë migrantë të gjeneratës së parë, të cilët mbërritën në gadishull nga një rajon tjetër i Evropës.
Zbulimi është veçanërisht domethënës sepse lidh drejtpërdrejt një marrëdhënie familjare me lëvizjet njerëzore të periudhës së migrimeve.
Distanca mes dy varreve tregon se njerëzit mund të lëviznin nëpër gadishull në hapësira të mëdha gjeografike, ndërsa infrastruktura e trashëguar nga Perandoria Romake vazhdonte të shërbente si rrjet komunikimi.
“Ne nuk po vëzhgojmë thjesht ndryshime në frekuencat gjenetike; po identifikojmë familje që lëviznin nëpër një gadishull, i cili vazhdonte të ishte i lidhur nga infrastruktura e Perandorisë Romake”, shpjegon Iñigo Olalde, bashkautor i studimit dhe profesor kërkimor në Universitetin e Vendit Bask.
Ky rast tregon se pas rënies së pushtetit qendror romak, rrugët dhe lidhjet e krijuara gjatë perandorisë vazhdonin të kishin rëndësi për lëvizjen e njerëzve.
Ai dëshmon gjithashtu se migrimet nuk ishin thjesht lëvizje masive të popullsive, por përfshinin individë dhe familje, marrëdhëniet e të cilëve mund të rindërtohen sot përmes analizës së ADN-së.
“Princeshat sueve”: jo të gjitha elitat kishin prejardhje të huaj
Një tjetër pjesë e rëndësishme e studimit lidhet me gratë e varrosura me objekte të çmuara, të njohura në literaturën arkeologjike si “princeshat sueve”.
Varret e tyre përmbanin sende të pasura funerare, përfshirë karfica ari dhe objekte të tjera që lidhen me traditat materiale të grupeve gjermanike. Për shkak të këtyre objekteve, gratë ishin konsideruar si pjesëtare të një elite që kishte ardhur nga përtej kufijve të dikurshëm të Perandorisë Romake.
Megjithatë, analiza gjenetike zbuloi se njëra prej tyre kishte prejardhje lokale.
Ky rezultat sugjeron se identiteti politik ose kulturor nuk përputhej domosdoshmërisht me prejardhjen biologjike. Një person mund të ishte pjesë e elitës sueve përmes martesës, lidhjeve familjare ose integrimit në strukturat politike, edhe nëse paraardhësit e tij vinin nga popullsia vendase e Hispania-s.
Gjetja hap mundësinë që martesat mes elitave sueve dhe familjeve hispano-romake të kenë luajtur rol në krijimin e aleancave dhe në konsolidimin e pushtetit.
Studiuesit ngrenë gjithashtu hipotezën se vdekja e disa prej këtyre grave brenda një periudhe të afërt mund të ketë qenë e lidhur me një konflikt për trashëgiminë e pushtetit në një monarki zgjedhore. Megjithatë, kjo mbetet një mundësi interpretuese dhe jo një përfundim i provuar vetëm nga të dhënat gjenetike.
“Identiteti i lidhur me grupet migrante, qofshin ato vizigote apo sueve, nuk nënkuptonte domosdoshmërisht origjinë të huaj, pasi ai mund të fitohej edhe përmes aleancave familjare, politike dhe kulturore”, shpjegon Carrión.
Kjo është një nga pikat më të rëndësishme të studimit: objektet arkeologjike mund të tregojnë përkatësi kulturore dhe status shoqëror, por jo gjithmonë zbulojnë prejardhjen biologjike të individit.
Kombinimi i arkeologjisë me gjenetikën u jep studiuesve mundësinë të dallojnë më qartë këto dimensione.
Çfarë na tregon ADN-ja për identitetin dhe migrimet?
Gjenomet e lashta janë sekuenca të ADN-së së nxjerrë nga mbetjet njerëzore arkeologjike. Krahasimi i tyre me të dhëna nga popullsi të tjera të lashta u lejon studiuesve të vlerësojnë lidhjet biologjike, prejardhjen dhe përzierjen mes grupeve të ndryshme njerëzore.
Por prejardhja gjenetike nuk është e njëjta gjë me identitetin etnik, gjuhën apo përkatësinë politike.
Në rastin e Hispania-s, një individ me prejardhje gjenetike nga Evropa Qendrore mund të ishte pjesë e një komuniteti suev ose vizigot, ndërsa një individ me prejardhje lokale mund të përfshihej në të njëjtën elitë përmes martesës ose marrëdhënieve shoqërore.
Po kështu, një ndryshim në pushtetin politik nuk nënkupton automatikisht se popullsia e një territori është zëvendësuar.
Studimi tregon se elitat e reja mund të kenë pasur ndikim të madh në organizimin e shoqërisë dhe në historinë politike, edhe kur pjesa më e madhe e popullsisë ruante vazhdimësinë e saj gjenetike.
Kjo qasje ndihmon në shmangien e një interpretimi tepër të thjeshtuar të historisë, sipas të cilit ardhja e një populli të ri do të thotë domosdoshmërisht zhdukja ose zëvendësimi i popullsisë së mëparshme.
Popullsia e Mesjetës ishte më e larmishme gjenetikisht se ajo e sotme
Një tjetër përfundim i studimit është se popullsitë e Gadishullit Iberik gjatë Antikitetit të Vonë ishin gjenetikisht më heterogjene sesa popullsitë e sotme.
Kjo tregon se përbërja gjenetike e rajonit vazhdoi të ndryshonte edhe pas periudhës së analizuar, veçanërisht gjatë Mesjetës dhe periudhës pasmesjetare.
Ndër faktorët që mund të kenë ndikuar në këto ndryshime përfshihen sundimi vizigot, pushtimet islame të Gadishullit Iberik, lëvizjet e brendshme të popullsisë dhe zgjerimi i mbretërive të krishtera.
Megjithatë, për të përcaktuar me saktësi se si këto procese ndikuan në formimin e popullsive moderne të Spanjës dhe Portugalisë, nevojiten analiza të mëtejshme të gjenomeve nga periudha të ndryshme mesjetare dhe pasmesjetare.
“Studimet e ardhshme të gjenomeve mesjetare dhe pasmesjetare janë thelbësore për të lidhur banorët e lashtë të gadishullit me popullsitë e sotme, me pasoja për fushat historike, kulturore dhe madje politike”, thekson Lalueza-Fox.
Ekipi kërkimor nënvizon gjithashtu nevojën për të zgjeruar kampionimin arkeologjik, veçanërisht në pjesën veriore të Gadishullit Iberik dhe në Afrikën e Veriut.
Një histori ku ndryshimi politik nuk nënkuptonte zëvendësim të popullsisë
Studimi ofron një pamje më të hollësishme të transformimeve që përjetoi Gadishulli Iberik gjatë shtatë shekujve të parë pas Krishtit.
Nga njëra anë, sundimi romak lidhi Hispania-n me rrjetet e gjera të Mesdheut dhe solli ndryshime të mëdha në përbërjen gjenetike të popullsisë. Nga ana tjetër, migrimet e suevëve, vandalëve, alanëve dhe vizigotëve sollën prejardhje të reja, por nuk çuan në zëvendësimin e përgjithshëm të banorëve vendas.
Analiza e 243 gjenomeve të lashta tregon gjithashtu se pas identiteteve politike dhe objekteve arkeologjike fshihen histori shumë më komplekse: familje që udhëtonin në distanca të mëdha, martesa mes elitave dhe popullsive lokale, si dhe marrëdhënie pushteti që nuk mund të rindërtohen vetëm nga dokumentet historike.
Përfundimi kryesor është se rëndësia politike dhe kulturore e një migrimi nuk matet domosdoshmërisht nga madhësia e ndikimit të tij gjenetik. Në Hispania, elitat e periudhës pasromake lanë gjurmë të qëndrueshme në historinë e Evropës, pa zëvendësuar në mënyrë të gjerë popullsinë mbi të cilën vendosën sundimin e tyre.
