Një zbulim i ri arkeologjik në Norvegji po ndryshon mënyrën se si studiuesit e kuptojnë fillimin e traditës së varrosjeve monumentale me anije në Skandinavi. Sipas një studimi të botuar në revistën *Antiquity*, kjo praktikë mund të ketë nisur rreth një shekull më herët nga sa besohej deri më tani. Në qendër të këtij zbulimi është gjetja e mbetjeve të një anijeje rreth 1300-vjeçare, e varrosur në ishullin norvegjez Leka, në një periudhë që i paraprin epokës së vikingëve.
Anija u zbulua brenda një kodre të madhe funerale të quajtur Herlaugshaugen. Kjo kodër ka qenë e njohur prej kohësh në traditat vendase dhe është lidhur me legjendat e mbretërve të lashtë norvegjezë. Për shumë kohë mendohej se ajo mund të ishte varri i një mbreti legjendar të përmendur në sagat skandinave. Kodra është një nga më të mëdhatë e llojit të saj në Norvegji dhe ka pasur rëndësi të madhe historike dhe kulturore. Megjithatë, deri tani nuk kishte prova të qarta arkeologjike që të konfirmonin praninë e një anijeje të varrosur brenda saj.
Arkeologët zakonisht shmangin gërmimin e plotë të kodrave të tilla monumentale, sepse një proces i tillë kërkon shumë burime financiare dhe mund të shkaktojë dëmtime të pakthyeshme në strukturën e vendit. Për këtë arsye, ekipi norvegjez përdori një qasje më të kujdesshme dhe më pak invazive. Ata hapën disa kanale të vogla në pjesë të zgjedhura të kodrës për të kërkuar shenja që mund të tregonin praninë e një varrimi me anije. Përveç kësaj, ata përdorën detektorë metalesh për të zbuluar objekte metalike të fshehura në dhe.
Një nga elementet kyçe që kërkuan studiuesit ishin thumbat prej hekuri që zakonisht përdoreshin për të mbajtur të bashkuar dërrasat e anijeve të lashta. Edhe nëse druri i anijes kalbet me kalimin e shekujve, thumbat metalikë mbeten në vend dhe ruajnë formën e strukturës së dikurshme. Në këtë rast, arkeologët gjetën 29 thumba hekuri. Përmes datimit me radiokarbon të mbetjeve të drurit të lidhura me këta thumba, ata përcaktuan se varrimi ishte bërë rreth vitit 700 pas Krishtit.
Ky datim ka rëndësi të jashtëzakonshme, sepse bie ndesh me teoritë tradicionale mbi origjinën e kësaj praktike funerale. Deri tani, studiuesit mendonin se varrosjet monumentale me anije kishin filluar në Angli në fillim të shekullit të shtatë, me shembullin më të njohur të Sutton Hoo, dhe se më pas kjo traditë ishte përhapur në Norvegji rreth vitit 800 pas Krishtit, në prag të epokës vikinge. Por gjetja në Herlaugshaugen tregon se kjo formë prestigjioze varrimi ishte tashmë në përdorim në Skandinavi rreth një shekull më herët. Kjo do të thotë se shoqëritë skandinave kishin zhvilluar më herët se sa mendohej kapacitetin teknik dhe organizativ për ndërtimin e anijeve të mëdha dhe për realizimin e ceremonive funerale kaq monumentale.
Kjo është e rëndësishme jo vetëm për historinë e ritualeve funerale, por edhe për historinë detare të rajonit. Anijet e mëdha që përdoreshin në këto varrime nuk ishin mjete të thjeshta lundrimi. Ato ishin mjete të afta për udhëtime të gjata dhe simbolizonin fuqi ekonomike, teknologjike dhe politike. Zakonisht, anije të tilla lidhen me vikingët, të cilët njihen për aftësitë e tyre detare dhe ekspeditat në distanca të mëdha. Por ky zbulim tregon se teknologjia e anijeve dhe simbolika e tyre elitare ekzistonin para epokës së vikingëve. Me fjalë të tjera, themelet e fuqisë detare vikinge ishin vendosur më herët.
Ndërtimi i një kodre funerale si Herlaugshaugen ishte një projekt gjigant. Ai kërkonte mobilizimin e një numri të madh njerëzish për transportimin e dheut, ndërtimin e strukturës dhe organizimin e ceremonisë funerale. Një ndërmarrje e tillë kërkonte jo vetëm fuqi punëtore, por edhe autoritet të fortë politik dhe kontroll mbi burimet. Kjo tregon se në Skandinavi ekzistonin struktura të zhvilluara pushteti dhe një hierarki shoqërore e konsoliduar. Vetëm individë me status shumë të lartë, si mbretër apo prijës të fuqishëm, mund të përfitonin nga një varrim kaq madhështor.
Prania e një anijeje brenda kodrës tregon se anijet kishin edhe një rëndësi simbolike të veçantë. Ato nuk ishin vetëm mjete transporti, por përfaqësonin status, prestigj dhe ndoshta edhe besime fetare mbi udhëtimin drejt botës së përtejme. Në shumë kultura detare, anija është parë si një mjet kalimi nga jeta në vdekje, dhe varrimi i një prijësi brenda një anijeje nënkuptonte nderim maksimal. Kjo sugjeron se lidhja mes elitës dhe simbolikës detare ishte tashmë e fortë në Skandinavi që në shekullin e shtatë.
Sipas studiuesve, kodra monumentale me anije në Leka përfaqëson një pjesë të rëndësishme të “mozaikut” historik që ndihmon në kuptimin e zhvillimit shoqëror të Evropës veriore midis shekujve VII dhe X. Ajo tregon se proceset që çuan më vonë në formimin e shoqërisë vikinge kishin nisur më herët, përfshirë organizimin politik, hierarkinë sociale dhe avancimin teknologjik në ndërtimin e anijeve.
Ky zbulim po rishkruan një pjesë të historisë së hershme skandinave. Ai tregon se traditat monumentale funerale, ndërtimi i anijeve të mëdha dhe shfaqja e elitave të fuqishme nuk ishin zhvillime të papritura të epokës vikinge, por procese që kishin filluar shumë më parë. Kjo e bën Herlaugshaugen jo vetëm një vend varrimi të jashtëzakonshëm, por edhe një dëshmi të rëndësishme të lindjes së strukturave politike dhe kulturore që më vonë do të karakterizonin botën vikinge.
