Një zbulim i jashtëzakonshëm arkeologjik në pjesën perëndimore të qytetit holandez Nijmegen ka hedhur dritë të re mbi rëndësinë dhe madhështinë e këtij qendre urbane gjatë periudhës romake. Gërmimet e zhvilluara muajt e fundit kanë nxjerrë në pah pjesë të mëdha të një kompleksi termash publike, i cili konsiderohet tashmë kompleksi më i madh i këtij lloji i zbuluar ndonjëherë në territorin e Holandës. Sipas studiuesve, ky zbulim sfidon perceptimet e mëparshme mbi rolin e Nijmegenit në skajin verior të Perandorisë Romake dhe dëshmon se qyteti gëzonte një status shumë më të rëndësishëm sesa mendohej më parë.
Profesori Stephan Mols nga Universiteti Radboud, i cili bashkëpunon ngushtë me ekipet arkeologjike që po zhvillojnë kërkimet në terren, thekson se zbulimet e fundit tregojnë qartë se romakët nuk e shihnin Ulpia Noviomagusin – emri romak i Nijmegenit – si një vend të largët dhe të parëndësishëm. Përkundrazi, madhësia dhe cilësia e ndërtimeve të zbuluara sugjerojnë se qyteti kishte një nivel zhvillimi urban dhe ekonomik të krahasueshëm me qendra të tjera të rëndësishme të perandorisë.
Gërmimet nisën në shtator të vitit të kaluar në një zonë ku po planifikohet ndërtimi i objekteve të reja banimi. Përveç kompleksit të banjove publike, arkeologët kanë zbuluar blloqe banesash të organizuara sipas një rrjeti rrugësh, rezidenca luksoze qytetare dhe madje edhe një kullë mbrojtëse. Një numër i madh objektesh të çmuara janë gjetur gjatë kërkimeve, përfshirë karfica flokësh, stoli, monedha dhe një bust bronzi të Bacchusit, perëndisë romake të verës. Këto artefakte ofrojnë dëshmi të qarta për jetën e zhvilluar ekonomike, sociale dhe kulturore që karakterizonte qytetin në periudhën romake.
Sipas studiuesve, termat publike përbënin një element thelbësor të jetës urbane romake. Ato nuk shërbenin vetëm për higjienën personale, por ishin gjithashtu vende takimesh, diskutimesh dhe aktivitetesh shoqërore. Edhe pse sot kanë mbetur kryesisht themelet dhe pjesët e poshtme të ndërtesave, analiza e strukturave të ruajtura u ka mundësuar specialistëve të rindërtojnë përmasat e tyre origjinale. Rezultatet tregojnë se kompleksi ka qenë jashtëzakonisht imponues.
Me një sipërfaqe prej të paktën 4.900 metrash katrorë, termat e Ulpia Noviomagusit rezultojnë të kenë qenë më shumë se dy herë më të mëdha se komplekset publike të banjove të zbuluara më parë në qytetet romake të Forum Hadrianit pranë Hagës dhe Coriovallumit në Heerlen. Ky fakt e vendos Nijmegenin në një pozicion të veçantë brenda hartës urbane të Perandorisë Romake në Evropën Veriore.
Një pjesë e këtij kompleksi ishte zbuluar që në vitin 1992, por në atë kohë vetëm një sektor i kufizuar mund të studiohej. Zbulimet e reja kanë bërë të mundur kuptimin e përmasave të vërteta të ndërtesës. Historianët besojnë se vendbanimi romak pranë lumit Waal fitoi statusin zyrtar të qytetit rreth vitit 100 pas Krishtit, gjatë sundimit të perandorit Marcus Ulpius Trajanus. Pas marrjes së këtyre privilegjeve urbane, në qytet u ndërtuan një sërë godinash monumentale prej guri natyror, mes tyre edhe kompleksi i madh termal.
Gërmimet kanë zbuluar përdorimin e materialeve ndërtimore me kosto të lartë, si mermeri, guri gëlqeror dhe ranori, çka dëshmon për investime të konsiderueshme financiare. Megjithëse gjatë Mesjetës dhe shekujve pasues shumë pjesë të ndërtesës u shkatërruan për të ripërdorur materialet e ndërtimit, një pjesë e mirë e infrastrukturës së brendshme ka mbijetuar deri në ditët tona. Janë ruajtur segmente të kanaleve të kullimit, dysheme të plota dhe pjesë të sistemit të famshëm romak të ngrohjes nën dysheme, i njohur si hipokaust.
Ky sistem konsiderohej një nga arritjet më të avancuara teknologjike të botës antike. Ai funksiononte duke qarkulluar ajrin e nxehtë nën dysheme dhe brenda mureve, duke siguruar ngrohje të njëtrajtshme në të gjithë ndërtesën. Sipas studiuesve, teknologji të tilla tregojnë nivelin e lartë të inxhinierisë romake dhe vazhdojnë të jenë objekt studimi edhe sot.
Stephan Mols shprehet se kushdo që do të kishte ecur nëpër rrugët e këtij qyteti rreth dy mijë vjet më parë, nuk do të kishte ndjesinë se ndodhej në periferi të Perandorisë Romake. Përkundrazi, arkitektura monumentale, ndërtesat luksoze dhe infrastruktura e avancuar do të krijonin përshtypjen e një qendre të zhvilluar dhe të pasur. Prania e një numri të madh ushtarësh romakë në rajon luajti gjithashtu një rol të rëndësishëm në zhvillimin ekonomik dhe urban të qytetit, pasi nevojat e tyre kërkonin investime të vazhdueshme në ndërtime publike dhe shërbime.
Një aspekt veçanërisht interesant i kërkimeve lidhet me teknikat e ndërtimit të përdorura nga romakët. Studiuesit synojnë të analizojnë në detaje sistemet e ngrohjes dhe përbërjen e llaçit të përdorur në ndërtim. Sipas Mols, betoni romak paraqet interes të madh shkencor sepse zotëronte veti vetëriparuese. Kur në të krijoheshin çarje të vogla, proceset kimike të materialit mundësonin mbylljen e tyre në mënyrë natyrore. Ky fenomen po studiohet sot nga shkencëtarët e materialeve, të cilët kërkojnë të zhvillojnë beton modern me karakteristika të ngjashme për të rritur qëndrueshmërinë e ndërtesave dhe infrastrukturës.
Zbulimet në Nijmegen nuk përfaqësojnë vetëm një sukses të madh arkeologjik, por edhe një rishikim të rëndësishëm të historisë së rajonit. Ato tregojnë se qyteti ishte një qendër urbane e zhvilluar, me ndërtesa monumentale, teknologji të avancuar dhe një jetë shoqërore të pasur. Për studiuesit, këto gjetje përforcojnë idenë se kufijtë e Perandorisë Romake nuk ishin thjesht zona periferike ushtarake, por shpeshherë strehonin qytete të lulëzuara që pasqyronin fuqinë dhe sofistikimin e qytetërimit romak.
Burimi: Radboud University, “Unearthed bathhouse reveals a thriving Roman Nijmegen: ‘The Romans did not regard this city as a backwater’”, redaktuar nga Lisa Lock dhe rishikuar nga Robert Egan.
