Vëzhgimet më të fundit të realizuara nga Teleskopi Hapësinor James Webb (JWST) kanë zbuluar se grumbulli i galaktikave XLSSC 122, i vendosur rreth 10.4 miliardë vite-dritë larg Tokës, përfaqëson një nga strukturat më të pazakonta të zbuluara deri më sot në universin e hershëm. Ky grumbull daton nga periudha e quajtur “mesdita kozmike” (cosmic noon), një epokë rreth 10 miliardë vjet më parë kur universi po përjetonte ritmin më të lartë të formimit të yjeve. Sipas modeleve aktuale kozmologjike, struktura kaq të mëdha dhe të organizuara nuk duhej të ishin formuar plotësisht në atë periudhë, por XLSSC 122 duket se sfidon këtë parashikim.
Astronomët e identifikuan fillimisht këtë grumbull në vitin 2014 gjatë një vrojtimi me rreze X të realizuar nga observatori hapësinor XMM-Newton i Agjencisë Evropiane të Hapësirës. Vëzhgimet e mëvonshme me teleskopin Hubble treguan se objekti ndodhej në një distancë shumë të madhe dhe se kishte karakteristika të pazakonta për moshën e tij kozmike. Megjithatë, vetëm me ardhjen e JWST-së u bë e mundur të studiohej struktura e tij në detaje.
Një nga zbulimet më të rëndësishme ishte identifikimi i fenomenit të quajtur thjerrëzim gravitacional i fortë (strong gravitational lensing). Ky fenomen ndodh kur graviteti i një objekti shumë masiv përkul dhe zmadhon dritën që vjen nga galaktika edhe më të largëta. Në imazhet e JWST-së, astronomët vunë re harqe të dukshme drite rreth qendrës së XLSSC 122, të krijuara nga deformimi i dritës së galaktikave që ndodhen pas tij. Ky zbulim e bën XLSSC 122 grumbullin më të largët të galaktikave të njohur deri më sot që shfaq thjerrëzim gravitacional të fortë.
Falë këtij fenomeni, studiuesit mundën të matin me saktësi masën dhe shpërndarjen e saj brenda grumbullit. Rezultatet treguan se masa është jashtëzakonisht e përqendruar në qendër të strukturës. Kjo është e pazakontë, sepse simulimet kozmologjike parashikojnë që grumbujt e galaktikave duhet të grumbullojnë masën gradualisht gjatë miliarda viteve. Prandaj, prania e një bërthame kaq të dendur në një periudhë kaq të hershme sugjeron se proceset e formimit të strukturave në univers mund të jenë më komplekse sesa mendohet aktualisht.
Shumica e kësaj mase nuk përbëhet nga materia e zakonshme, si yjet, planetët ose gazi ndëryjor. Përkundrazi, pjesa më e madhe është materie e errët, një formë e padukshme e materies që nuk emeton dritë, por që mund të zbulohet përmes ndikimit të saj gravitacional. Sipas vlerësimeve aktuale, materia e errët përbën rreth 85% të materies së universit. Duke analizuar mënyrën se si XLSSC 122 deformon dritën e objekteve të largëta, astronomët mund të krijojnë harta të shpërndarjes së materies së errët dhe të testojnë vlefshmërinë e teorive kozmologjike.
Në studimin e dytë, ekipi përdori një teknikë tjetër të njohur si thjerrëzim gravitacional i dobët (weak lensing). Ndryshe nga thjerrëzimi i fortë, i cili krijon harqe të dukshme drite, thjerrëzimi i dobët shkakton deformime shumë të vogla në formën e galaktikave të largëta. Analizat statistikore të këtyre deformimeve treguan se XLSSC 122 është ende në proces bashkimi me struktura të tjera. Kjo do të thotë se, megjithëse duket jashtëzakonisht i zhvilluar, grumbulli vazhdon të rritet dhe të mbledhë galaktika të reja.
Një zbulim tjetër i rëndësishëm erdhi nga studimi i dritës ndërgrumbullore (intracluster light). Kjo dritë prodhohet nga yje që nuk i përkasin më asnjë galaktike të veçantë, por lëvizin lirshëm në hapësirën midis galaktikave të grumbullit. JWST arriti të zbulojë shembullin më të hershëm të njohur të këtij fenomeni. Prania e saj tregon se grumbulli ka kaluar përplasje dhe bashkime të shumta galaktikash, gjatë të cilave yjet janë shkëputur nga galaktikat e tyre origjinale.
Veçanërisht interesante ishte fakti se shpërndarja e dritës ndërgrumbullore përputhej ngushtë me rajonet ku ishte përqendruar materia e errët. Nëse ky model konfirmohet edhe në grumbuj të tjerë galaktikash, astronomët mund të përdorin dritën ndërgrumbullore si një tregues të ri për të lokalizuar materien e errët pa pasur nevojë për analiza më komplekse gravitacionale.
Këto zbulime kanë rëndësi të madhe për kozmologjinë moderne. Nëse objektet e ngjashme me XLSSC 122 rezultojnë të zakonshme në universin e hershëm, atëherë teoritë aktuale mbi formimin e strukturave kozmike mund të kërkojnë rishikime të konsiderueshme. Astronomët planifikojnë të përdorin JWST dhe observatorë të tjerë për të identifikuar dhjetëra ose qindra grumbuj të ngjashëm, me qëllim që të kuptojnë më mirë mënyrën se si universi u zhvillua nga një shpërndarje e thjeshtë materieje pas Shpërthimit të Madh në rrjetin kompleks të galaktikave që vëzhgojmë sot.
Burimet
Finner, K., et al. (2025). JWST Discovery of Strong Lensing from a Galaxy Cluster at Cosmic Noon: Giant Arcs and a Highly Concentrated Core of XLSSC 122. The Astrophysical Journal Letters, 980(2), L30. DOI: 10.3847/2041-8213/ae1d80.
Scofield, Z. P., et al. (2026). An Active Galaxy Cluster Merger at Cosmic Noon Revealed by JWST Weak Lensing and Multiwavelength Probes. The Astrophysical Journal Letters. DOI: 10.3847/2041-8213/ae447a.
Joo, H., et al. (2026). Mature but Still Growing: JWST Detection of the Earliest Intracluster Light at z ∼ 2. The Astrophysical Journal Letters. DOI: 10.3847/2041-8213/ae5c9f.
Hadhazy, A. (2026). “New JWST images of abnormally well-developed galaxy cluster open up the cosmic noon frontier.” Caltech IPAC
