Pas më shumë se 50 vitesh kërkimesh intensive, astronomët kanë arritur të zgjidhin një nga misteret më të mëdha që lidhen me vrimën e zezë supermasive në qendër të galaktikës sonë. Një ekip studiuesish nga Northwestern University ka zbuluar prova të forta për ekzistencën e një ere kozmike që del nga Sagittarius A* (Sgr A*), vrima e zezë që ndodhet në zemër të Rrugës së Qumështit. Ky zbulim jo vetëm që konfirmon një parashikim të hershëm të fizikës teorike, por gjithashtu ofron një pamje të re mbi mënyrën se si vrimat e zeza ndikojnë në mjedisin përreth tyre.
Për dekada me radhë, shkencëtarët kanë besuar se vrimat e zeza nuk janë thjesht objekte që tërheqin dhe gëlltisin materien. Kur gazrat dhe pluhuri kozmik bien drejt një vrime të zezë, ato përshpejtohen në shpejtësi marramendëse dhe krijojnë sasi të mëdha energjie. Një pjesë e kësaj energjie duhet të çlirohet në formën e erërave ose rrymave të fuqishme që largojnë materialin nga zona përreth vrimës së zezë. Fenomene të tilla janë vërejtur në shumë galaktika të tjera, por deri më sot nuk ishte gjetur asnjë provë bindëse që Sagittarius A* po prodhonte një erë të ngjashme.
Sipas studiuesit Mark Gorski, nëse një vrimë e zezë nuk ndodhet në një vakum të përsosur, atëherë ajo duhet patjetër të prodhojë një lloj ere. Duke qenë se vakume të tilla nuk ekzistojnë në univers, mungesa e provave për një erë nga Sagittarius A* kishte krijuar prej kohësh një enigmë për astronomët. Zbulimi i ri tregon se vrima e zezë në qendër të galaktikës sonë nuk është aspak një përjashtim nga rregulli.
Një nga arsyet kryesore pse kjo erë kishte mbetur e fshehur për kaq shumë kohë lidhet me vështirësinë e vëzhgimit të qendrës së Rrugës së Qumështit. Për të parë Sagittarius A*, astronomët duhet të vëzhgojnë përmes shtresave të dendura të gazit, pluhurit dhe materialeve të jonizuara që mbushin planin e galaktikës. Këto pengesa e bëjnë jashtëzakonisht të vështirë identifikimin e strukturave delikate që ndodhen pranë vrimës së zezë.
Për të kapërcyer këtë problem, ekipi përdori pesë vite vëzhgimesh të thelluara nga Atacama Large Millimeter/Submillimeter Array (ALMA), një nga sistemet më të avancuara të radioteleskopëve në botë, i vendosur në shkretëtirën Atakama të Kilit. Duke analizuar me kujdes të dhënat dhe duke përdorur metoda të reja kalibrimi, studiuesit arritën të eliminojnë sinjalet radio shumë të forta që emetohen nga vetë vrima e zezë. Kjo u lejoi atyre të krijonin hartën më të detajuar të gazit të ftohtë molekular që rrethon Sagittarius A*.
Rezultatet ishin befasuese. Në imazhet e reja u shfaq një zgavër gjigante në formë koni, pothuajse tre vite-dritë e gjatë dhe me një hapje rreth 45 gradë. Në këtë rajon mungonte pothuajse plotësisht gazi i ftohtë molekular, i cili normalisht duhet të ishte i pranishëm. Studiuesit arritën në përfundimin se vetëm një rrjedhë e nxehtë dhe energjike që buron nga vrima e zezë mund ta kishte pastruar zonën në këtë mënyrë.
Kur era e nxehtë përplaset me gazin e ftohtë, ajo ose e shtyn atë larg ose e ngroh aq shumë saqë ai bëhet i padukshëm për instrumentet që përdoren për të zbuluar gazin molekular. Pikërisht kjo duket se ka ndodhur në zonën pranë Sagittarius A*. Forma e zgavrës dhe drejtimi i saj tregojnë qartë se burimi i fenomenit është vetë vrima e zezë.
Shkencëtarët shqyrtuan edhe mundësinë që kjo zgavër të ishte krijuar nga erërat e prodhuara nga yjet masivë që ndodhen pranë qendrës galaktike. Megjithatë, llogaritjet treguan se energjia e kombinuar e të gjithë këtyre yjeve nuk mjafton për të krijuar një boshllëk kaq të madh. Për më tepër, orientimi i strukturës drejtohet drejtpërdrejt nga Sagittarius A*, duke e bërë pothuajse të pamundur një shpjegim alternativ.
Për të siguruar që nuk po përballeshin me një gabim analizash apo me një artefakt të krijuar nga përpunimi i imazheve, studiuesit kërkuan prova shtesë. Ata krahasuan rezultatet e tyre me të dhënat e mbledhura nga observatori hapësinor Chandra X-ray Observatory i NASA-s. Krahasimi tregoi se zona ku mungon gazi i ftohtë përputhet në mënyrë të përkryer me rajone ku janë regjistruar emetime të forta të rrezeve X. Kjo përputhje konsiderohet si një nga provat më bindëse se zgavra është formuar nga një erë e nxehtë që del nga vrima e zezë.
Bazuar në madhësinë e rajonit të prekur dhe në ndikimin e tij mbi gazin e jonizuar përreth, astronomët vlerësojnë se era ka qenë aktive për të paktën 20 mijë vjet. Megjithëse kjo mund të duket një periudhë e gjatë për standardet njerëzore, në shkallët kohore kozmike ajo përfaqëson vetëm një çast të shkurtër.
Zbulimi ka rëndësi të madhe për të kuptuar evolucionin e galaktikave. Shkencëtarët besojnë se erërat e prodhuara nga vrimat e zeza luajnë një rol kyç në rregullimin e formimit të yjeve dhe në shpërndarjen e gazit në galaktika. Duke konfirmuar se edhe Sagittarius A* prodhon një erë të tillë, studimi tregon se galaktika jonë ndjek të njëjtat procese themelore që vërehen në pjesën tjetër të universit.
Një aspekt tjetër i rëndësishëm është fakti se Sagittarius A* ndodhet aktualisht në një fazë relativisht të qetë. Ndryshe nga vrimat e zeza aktive në galaktika të largëta, të cilat shpesh lëshojnë shpërthime të fuqishme energjie dhe rrezatimi, vrima e zezë e Rrugës së Qumështit është shumë më pak aktive. Kjo u jep astronomëve një mundësi të rrallë për të studiuar se si sillet një vrimë e zezë gjatë periudhave të saj normale të jetës, të cilat përbëjnë pjesën më të madhe të ekzistencës së saj.
Për studiuesit, ky zbulim përfaqëson fundin e një kërkimi që ka zgjatur më shumë se gjysmë shekulli. Për astronominë, ai hap një dritare të re drejt kuptimit të proceseve komplekse që ndodhin në qendër të galaktikës sonë dhe forcon bindjen se, edhe pse ndodhemi brenda saj, Rruga e Qumështit nuk është e veçantë apo e ndryshme nga galaktikat e tjera të universit.
