Astronomët kanë zbuluar një proces të fuqishëm kozmik në universin e hershëm, i quajtur në mënyrë figurative “erë që vret galaktikat”, i cili mund të shpjegojë pse shumë galaktika masive që ekzistonin miliarda vite më parë duken tashmë të “shuara” ose pa aktivitet formimi yjesh. Ky fenomen duket se lidhet drejtpërdrejt me mënyrën se si galaktikat rriten dhe ndërveprojnë në fazat e hershme të universit.
Sipas studimit të publikuar në Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, të dhënat nga teleskopi hapësinor James Webb (JWST) dhe observatori radio ALMA tregojnë se kur galaktikat përplasen ose bashkëveprojnë me njëra-tjetrën, ato përjetojnë shpërthime shumë intensive të formimit të yjeve. Këto rajone janë jashtëzakonisht të dendura dhe aktive, duke krijuar një numër të madh yjesh në një kohë shumë të shkurtër.
Problemi fillon kur yjet më masivë të formuar në këto shpërthime arrijnë fundin e jetës së tyre dhe shpërthejnë si supernova. Këto shpërthime çlirojnë energji të jashtëzakonshme që krijon “erëra galaktike” të fuqishme. Këto erëra janë rrjedha të mëdha gazi që shtyjnë dhe nxjerrin jashtë galaktikës materialin e ftohtë që është thelbësor për formimin e yjeve të rinj.
Studiuesit vëzhguan këtë proces në galaktikën CRISTAL-02, e cila ndodhet rreth 1 miliard vjet pas Big Bengut. Kjo galaktikë është aktualisht në një fazë shumë aktive, duke prodhuar yje me një ritëm rreth dy herë më të shpejtë se galaktikat e tjera të ngjashme në madhësi. Megjithatë, vëzhgimet zbuluan një “plum” (rrjedhë) të madh gazi të ftohtë që po largohej nga ajo, një shenjë e qartë se materiali i nevojshëm për formimin e yjeve po humbet në hapësirë.
Sipas studiuesve, kjo erë galaktike po nxjerr gaz më shpejt sesa galaktika arrin të krijojë yje të rinj. Nëse ky proces vazhdon pa u ndalur, CRISTAL-02 mund të humbasë plotësisht aftësinë për të formuar yje dhe të “vdesë” brenda rreth 50 milionë vjetësh, që në shkallë kozmike është shumë shpejt.
Gjithashtu, vëzhgimet tregojnë se CRISTAL-02 nuk është një galaktikë e vetme e izoluar, por një sistem galaktikash në fazë përplasjeje dhe bashkimi. Këto ndërveprime e rrisin ndjeshëm presionin dhe rrjedhën e gazit drejt qendrës së galaktikave, duke ndezur shpërthime të forta të formimit të yjeve dhe më pas duke nxitur këto erëra shkatërruese.
Studiuesit theksojnë se ky proces mund të mos jetë një rast i veçantë, por një fenomen i zakonshëm në universin e hershëm, pasi pothuajse gjysma e galaktikave masive në atë periudhë duket se janë në ndërveprim me galaktika të tjera. Kjo do të thotë se shumë galaktika mund të kenë kaluar një cikël të ngjashëm: rritje shumë e shpejtë, aktivitet ekstrem i yjeve dhe më pas shuarje e shpejtë për shkak të humbjes së gazit.
Në këtë mënyrë, studimi ofron një shpjegim më të thjeshtë dhe më të drejtpërdrejtë për misterin e gjatë të astrofizikës: pse shumë galaktika të hershme janë kaq masive, por jetojnë vetëm për një kohë të shkurtër para se të bëhen “të vdekura”.
