2
Teleskopi hapësinor Euclid i Agjencisë Evropiane të Hapësirës (ESA) ka realizuar fotografinë me rezolucionin më të lartë dhe me fushën më të gjerë të qendrës së galaktikës sonë, Rrugës së Qumështit, në dritë të dukshme. Imazhi, i kapur më 23 mars 2025, përmban më shumë se 60 milionë yje dhe përfaqëson fotografinë më të detajuar të kësaj zone të galaktikës që është realizuar ndonjëherë. Ky vëzhgim i jashtëzakonshëm pritet të ndihmojë astronomët jo vetëm në studimin e strukturës së galaktikës sonë, por edhe në zbulimin dhe matjen e ekzoplanetëve që ndodhen përreth yjeve të tjerë.
Në zemër të Rrugës së Qumështit ndodhet ajo që astronomët e quajnë “fryrja galaktike”, një rajon gjigant dhe tepër i dendur me yje, i përbërë kryesisht nga yje të vjetër dhe më të ftohtë, të cilët i japin zonës ngjyrën karakteristike të verdhë. Kjo pjesë e galaktikës ndodhet rreth 26 mijë vite-dritë larg Tokës. Kur Euclid e vëzhgoi këtë rajon, ai arriti të depërtojë përmes një peizazhi kompleks të reve të pluhurit dhe gazit që ndodhen mes nesh dhe qendrës galaktike.
Në fotografi dallohen jo vetëm miliona yje, por edhe zona të errëta që në shikim të parë duken bosh. Në të vërtetë, këto rajone nuk janë pa yje; ato përfaqësojnë re të dendura molekulare të pasura me pluhur, të cilat thithin dhe shpërndajnë dritën që vjen nga yjet pas tyre. Euclid ka arritur gjithashtu të regjistrojë pjesë të dy krahëve spiralë të galaktikës, ku po zhvillohet formim aktiv i yjeve të rinj. Këta yje masivë dhe me ngjyrë blu lëshojnë rrezatim të fuqishëm ultravjollcë, i cili jonizon gazin përreth dhe krijon një shkëlqim të kuq të zbehtë që është qartë i dukshëm në disa pjesë të imazhit.
Megjithëse Euclid është ndërtuar kryesisht për të studiuar galaktika shumë të largëta dhe për të hetuar natyrën e materies së errët dhe energjisë së errët, për një ditë të vetme ai u orientua drejt qendrës së galaktikës sonë. Astronomët kërkuan këtë vëzhgim të veçantë sepse Euclid zotëron një aftësi unike: ai mund të fotografojë zona shumë të mëdha të qiellit me një nivel jashtëzakonisht të lartë detajesh.
Kamera e tij në dritë të dukshme është aq e ndjeshme sa mund të dallojë yje individualë edhe në rajone jashtëzakonisht të mbipopulluara me yje, pa u verbuar nga shkëlqimi i tyre. Pikërisht kjo aftësi e bën teleskopin ideal për studime që lidhen me zbulimin e planetëve jashtë Sistemit Diellor përmes teknikës së mikrolentëzimit gravitacional.
Rezolucioni dhe ndjeshmëria e Euclid krahasohen me ato të teleskopit hapësinor Hubble. Megjithatë, avantazhi i madh i Euclid është se ai mund të mbulojë një sipërfaqe shumë më të madhe qielli në një kohë shumë më të shkurtër. Çdo vëzhgim i Euclid përfshin një zonë rreth 270 herë më të madhe se fusha e shikimit e Hubble-it. Për të krijuar një mozaik të ngjashëm me atë të Euclid, Observatori Keck në Tokë do të kishte nevojë për rreth 2.000 orë vëzhgimi. Për më tepër, Euclid mund të regjistrojë yje më të zbehtë që shpesh humbasin gjatë vëzhgimeve nga sipërfaqja e Tokës për shkak të ndikimit të atmosferës.
Fotografia përfshin mbi 60 milionë yje, si dhe mjegullnaja dhe grumbuj yjorë. Ky rajon i mbipopulluar është vendi ideal për kërkimin e ekzoplanetëve me anë të mikrolentëzimit gravitacional. Në disa pjesë të fotografisë, zmadhimet tregojnë mijëra yje në zona tepër të vogla, duke ilustruar nivelin e jashtëzakonshëm të detajeve që Euclid ka arritur të kapë.
Mikrolentëzimi gravitacional është një fenomen që bazohet në teorinë e relativitetit të Ajnshtajnit. Ai ndodh kur dy yje rreshtohen rastësisht nga këndvështrimi i vëzhguesit. Kur një yll kalon përpara një tjetri, graviteti i tij vepron si një lente kozmike që përkul dhe zmadhon dritën e yllit në sfond. Nëse rreth yllit më të afërt rrotullohet një planet, graviteti i planetit krijon deformime shtesë shumë të vogla në dritë. Pikërisht këto ndryshime të vogla në ndriçim u mundësojnë astronomëve të zbulojnë ekzistencën e planetit.
Sipas astronomit Jean-Philippe Beaulieu nga Instituti i Astrofizikës në Paris dhe Universiteti i Tasmanisë, gjatë 20 viteve të fundit janë zbuluar pothuajse 300 ekzoplanetë duke përdorur këtë teknikë, të gjithë drejt qendrës së galaktikës sonë. Ai thekson se fotografia e Euclid përfshin 51 sisteme planetare të njohura dhe do të luajë një rol të rëndësishëm në studimin e shumë sistemeve të tjera që do të zbulohen në të ardhmen.
Për të regjistruar një ngjarje mikrolentëzimi, teleskopët duhet të monitorojnë të njëjtin yll për më shumë se 20 ditë. Për këtë arsye, gjatë vetëm një dite vëzhgimi Euclid nuk mund të zbulonte drejtpërdrejt ngjarje të reja. Megjithatë, rëndësia e këtyre të dhënave qëndron në faktin se ato do të shërbejnë si pikë referimi për zbulimet e ardhshme.
Natalia Rektsini nga Instituti i Astrofizikës në Paris shpjegon se Euclid ka fotografuar tashmë yjet që do të përfshihen në ngjarjet e ardhshme të mikrolentëzimit që do të zbulohen nga Teleskopi Hapësinor Roman i NASA-s. Duke pasur një fotografi të yjeve përpara se ata të rreshtohen me njëri-tjetrin, astronomët do të jenë në gjendje të krahasojnë pozicionet e tyre me kalimin e kohës. Kjo do t’u lejojë të matin shpejtësinë e lëvizjes së yjeve, të konfirmojnë ekzistencën e planetëve dhe të përcaktojnë masën e tyre me saktësi shumë më të madhe.
Një nga avantazhet kryesore të mikrolentëzimit është se kjo metodë nuk favorizon vetëm planetët e mëdhenj dhe të nxehtë, siç ndodh me shumë teknika të tjera të kërkimit. Përkundrazi, ajo është veçanërisht e përshtatshme për zbulimin e planetëve të ftohtë, të cilët ndodhen larg yjeve të tyre. Sipas studiuesve, pothuajse çdo yll në Rrugën e Qumështit mund të ketë të paktën një planet të tillë.
Në të dhënat e Euclid shfaqen edhe dy ekzoplanetë të ftohtë të zbuluar më parë. Njëri prej tyre është OGLE-2005-BLG-390Lb, një botë e akullt që është krahasuar me planetin imagjinar Hoth nga filmi “Star Wars”. Zbuluesit e tij shpresojnë që falë të dhënave të Euclid të mund të përcaktojnë më në fund masën e saktë të këtij planeti. Sistemi tjetër, OGLE-2013-BLG-341Lb, përbëhet nga dy yje dhe një planet dhe konsiderohet një rast shumë i rrallë. Kombinimi i të dhënave nga Euclid, Hubble dhe Keck pritet të ndihmojë në ndarjen e qartë të yjeve dhe konfirmimin përfundimtar të masës së planetit.
Shkencëtarët e ESA-s e konsiderojnë këtë rezultat si një dëshmi të fuqisë së jashtëzakonshme të misionit Euclid. Brenda vetëm 24 orëve, teleskopi ka siguruar një pamje të gjerë dhe tepër të detajuar të qendrës së galaktikës sonë. Këto të dhëna do të shërbejnë si një burim referimi për misionet e ardhshme astronomike dhe do të përdoren jo vetëm për studimin e ekzoplanetëve, por edhe për kërkime mbi xhuxhët kafe, sistemet binare yjore, lëvizjet e yjeve dhe shpërndarjen e pluhurit kozmik në të gjithë Rrugën e Qumështit.
